Çocukla yardım istemeyi konuşmak: Ne zor, nasıl destek gerekir?

Yardım isteğinin birden fazla yolu vardır

Bir çocuk önce yalnızca durabilir, yetişkine bakabilir veya elindeki nesneyi uzatabilir. Bu davranış yardım isteği olabilir; ancak anlamını otomatik olarak varsaymak yerine çocuğun kullandığı işaretleri tanıyan bir kişiyle birlikte doğrulamak önemlidir. «Yardım ister misin, yoksa biraz daha denemek mi?» sorusu iki olasılığı açık bırakır.

Konuşan bir çocuk «Açamıyorum» diyebilir. Bir başkası resimli kart, işaret dili, yazı, bakış veya alışılmış iletişim cihazını kullanabilir. Yetişkinin görevi tek bir ifade biçimini şart koşmak değil, çocuğun mesajını anlamaya çalışmaktır. Cevap için zaman tanıyın; çocuğun yerine hemen konuşmak ya da seçimi onun adına yapmak niyetini gizleyebilir.

Belirli bir istek bazen üç bilgi içerir: hangi işte zorlanıldığı, ne tür destek istendiği ve çocuğun hangi kısmı kendisinin yapmak istediği. Örneğin «Parçayı çevirmeme yardım et, yerini ben bulayım» bu bilgileri iletir. Ancak çocuk bunların hepsini söyleyemiyor veya söylemek istemiyorsa yine de yardım alabilir. Önce anlaşılabilir bir başlangıç yeterlidir.

Yardım istemek her zaman sorunun çözümünü başkasına devretmek demek değildir. Bazen yalnızca açıklama, bir nesnenin tutulması veya yanında kalınması istenir. Çocuğa destek verirken «Ben hangi kısmı yapayım?» ve «Sen devam etmek ister misin?» gibi sorular, görevin kontrolünü paylaşmaya yardımcı olur.

Büyük parçalı yapbozla ilk örnek

Çocuğa uygun ve güvenli büyük parçalardan oluşan bir yapboz seçin. Bir parça kolayca görülebilecek yerde dursun; parçayı bilerek sıkıştırmayın veya çocuğun gerçek bir isteğini geciktirmek için ortamı zorlaştırmayın. Çocuk oyunu seçerse parçayı denemesine, incelemesine veya yalnızca göstermesine alan bırakın.

Parça istediği gibi durmadığında yetişkin kısa bir gözlem paylaşabilir: «Bu parça henüz yerine oturmadı.» Ardından «Birlikte bakmamı ister misin?» diye sorabilir. Çocuk evet derse desteğin türünü belirleyin: parçayı çevirmek, tabloyu sabit tutmak veya olası bir yeri göstermek gibi. Hayır derse güvenliyse kendi denemesini sürdürmesine izin verin.

Somut bir istek örneği şöyledir: «Bu parçayı biraz çevirir misin? Yerine ben koyacağım.» Çocuk aynı anlamı parçayı işaret ederek ve bir dönme hareketi göstererek de anlatabilir. Yetişkin seçilen hareketi yapar, parçayı geri verir veya çocuğun erişebileceği bir yere koyar. Yardımın kapsamı, istenen eyleme göre belirlenir.

Parça yine uymuyorsa bunu saklamayın: «Çevirdik ama henüz oturmadı; başka ne deneyelim?» Çocuk farklı bir yer denemek, yardımın biçimini değiştirmek veya oyunu bitirmek isteyebilir. Yetişkinin hemen bütün yapbozu tamamlaması, çocuğun yalnızca bir parçayı çevirmeye yönelik isteğini aşabilir.

Bir başka turda yetişkin tablaya elini koymadan önce sorabilir: «Tablayı tutmamı ister misin?» Çocuk kabul ederse yetişkin yalnızca tablayı sabitler; parçanın yönünü çocuk seçer. Çocuk başka bir desteği seçerse bu değişiklik açıkça konuşulur. Aynı görevde farklı yardım türlerinin denenmesi, hangi müdahalenin gerçekten işe yaradığını görmeyi sağlar.

Oyuncak dinleyici kullanılıyorsa bir yetişkin oyuncağın sesini taklit edebilir: «Neyi çevirmemi istiyorsun?» Çocuk gerçek bir kişiyle konuşuyormuş gibi davranmak zorunda değildir; parçayı oyuncağın yanına koyması veya oyuncağı göstermesi de hikâyenin bir parçası olabilir. Yetişkin sahneyi çocuğun seçimine göre sürdürür.

Çocuğun kendi başına denemeye devam etme isteği ile yardıma ihtiyaç duyma olasılığı birlikte bulunabilir. Güvenli bir ortamda yetişkin yakında kalıp «İstersen buradayım» diyebilir. Çocuk sonradan yardım istediğinde önceki reddini hatırlatıp onu azarlamak yerine yeni isteği dinlemek daha tutarlı bir destek sağlar.

Yapbozun bir parçası gerçekten eksikse daha çok denemek tek başına çözüm üretmez. Durumu birlikte kontrol edin: Parçalar yerde mi, kutunun içinde mi? Bulunamıyorsa bunu açıkça söyleyin. Çocuk isterse başka bir oyuna geçebilir; yetişkin daha sonra aramayı üstlenebileceği bir zaman varsa bunu dürüstçe belirtebilir.

İsteği birlikte netleştirmek

«Yardım et» anlaşılır bir başlangıçtır. Yetişkin, çocuğu sınava sokmadan bir açıklama isteyebilir: «Hangi kısımda?» veya «Bana gösterebilir misin?». Çocuk parçayı, resmi veya sorunun olduğu yeri gösterirse bu bilgi yeterli olabilir. Uzun bir cümle kurmak için bekletmek yardımın ön koşulu hâline gelmemelidir.

Sonra olası destekleri sunun: «Parçayı çevireyim mi, yoksa tablayı mı tutayım?» İki seçenek de gerçekten yapılabilecek seçenekler olmalıdır. Çocuk farklı bir fikir önerebilir veya ikisini de reddedebilir. Belirsizlik sürüyorsa küçük bir deneme yapmadan önce izin alın ve sonucu birlikte kontrol edin.

İstekle sonucu ayırın. «Parçayı çevirmeme yardım et» bir eylem önerir; parçanın yerine kesinlikle uyacağını garanti etmez. Deneme başarısız olduğunda çocuğa «Yanlış yardım istedin» demek yerine, yeni bilgiyi kullanarak sonraki adımı seçin. Örneğin başka bir parçayı karşılaştırmak veya birkaç dakika ara vermek mümkün olabilir.

Bazen çocuk neye ihtiyaç duyduğunu henüz bilmiyordur. «Bilmiyorum» yanıtı da kabul edilebilir. Yetişkin yanında kalabilir, durumu yavaşça gözden geçirebilir veya «Önce kenar parçası olup olmadığına bakalım mı?» diye bir öneri sunabilir. Öneri, çocuğun reddedemeyeceği bir karar gibi verilmemelidir.

«Nerede zorlandın?» sorusu bazı çocuklar için geniş olabilir. Sorunu iki görünür adım arasında seçmek daha açıklayıcıdır: «Parçayı tutmak mı, yönünü çevirmek mi zor?» İki seçeneği işaret ederek gösterin ve çocuğun «başka bir şey» demesine de yer bırakın. Önerilen seçenekler gerçek yanıtı sınırlamamalıdır.

Çocuk «Bunu yap» dediğinde yetişkin nesneyi işaret edip «Bunu mu kastediyorsun?» diyebilir. Ardından eylemi doğrular: «Çevireyim mi, yerleştireyim mi?» Soruların sayısını çocuğun iletişim biçimine ve aciliyetine göre azaltın. Yardım istemek uzun bir sorgulamayı geçmeyi gerektirmez.

Yardımın nerede ve ne zaman verileceği de isteğin parçası olabilir. Bir çocuk sınıfın ortasında yüksek sesle açıklama istemeyip öğretmene masasında soru sormak isteyebilir. Başka biri görsel açıklamayı tercih edebilir. Yetişkin, koşulların elverdiği seçenekleri söyleyip mahremiyeti dikkate alabilir.

Destek tamamlandıktan sonra görev değişebilir. Parçanın yönü düzeltildiğinde çocuk yerine koymayı üstlenebilir; yeni bir zorluk çıkarsa tekrar yardım isteyebilir. İlk istek, sonraki bütün adımlar için otomatik izin değildir. Bu sınır özellikle çocuğun kişisel eşyaları veya bedeni söz konusu olduğunda önem taşır.

Bir isteği görsel olarak kurmak için üç büyük kart kullanılabilir: «iş», «yardım» ve «ben yapacağım». Çocuk yapboz parçasını iş kartına, istediği çevirmeyi yardım kartına, yerleştirmeyi de kendi eylemi için ayrılan alana gösterebilir. Kartlar örnek bir düzen sunar; çocuk zaten bir iletişim sistemi kullanıyorsa onun tanıdığı semboller tercih edilir.

Bir çocuk yalnızca «olmadı» diyorsa yetişkin problemi kendi tahminiyle doldurmak yerine önce denemenin hangi bölümünün kastedildiğini sorabilir. Belki parça dönmüyordur, belki resim görünmüyordur. Her iki durumda gereken destek farklıdır. Çocuğun açıklamak istememesi de olasıdır; güvenli bir ara vermek seçenek olarak kalır.

Yardım isteği bir işle sınırlı olabilir veya birlikte bir plan yapmayı içerebilir. «İlk adımı göster» ile «Benimle sırayla yap» aynı şey değildir. Yetişkin işe başlamadan önce hangisinin istendiğini doğrulayıp ilk adımın ardından yeniden konuşabilir. Böylece yardımın kapsamı çocuğun beklediğinden fazla genişlemez.

Yardım veren kişinin yanıtı

Bir yetişkin önce dinleyebilir: «Bu parçayı çevirmemi istiyorsun; doğru anladım mı?» Çocuk doğruladıktan sonra istenen hareketi yapar ve sonucu gösterir. Ardından «Şimdi devam etmek ister misin?» diye sorabilir. Özellikle çocuk bir iletişim cihazıyla yanıt veriyorsa sorudan sonra yeterli süre bırakmak önemlidir.

Yardım veren kişi hemen destek sunamıyorsa bunu somut ve dürüst biçimde açıklayabilir: «Tencereyi güvenli bir yere koymam gerekiyor; sonra yapboza bakabilirim.» Gerçekte ne zaman dönebileceğini bilmiyorsa kesin bir süre uydurmamalıdır. Başka bir güvendiği yetişkin varsa, çocuğun isteğiyle ona yönelmek de seçenek olabilir.

Acil güvenlik gerektiren bir durumda yetişkin önce tehlikeyi azaltmalıdır. Sıcak bir tencerenin yanında ayrıntılı yapboz konuşmasını sürdürmek yerine çocuğu güvenli alana yönlendirmek uygun olabilir. Daha sonra ne yaptığını açıklayıp çocuğun seçeneklerini yeniden sunabilir. Günlük bir görevde beklemekle acil durumda yetişkin desteğine ulaşmak aynı şey değildir.

Çocuk yardımın durmasını isteyebilir. «Dur» işareti, sözü veya cihazdaki karşılığı fark edildiğinde, güvenlik gerektiren bir durum yoksa yapılan yardım bırakılır. Sonra «Başka türlü mü istersin?» diye sorulabilir. Önce evet demiş olmak, çocuğun daha sonra fikrini değiştiremeyeceği anlamına gelmez.

Yetişkin çocuğun sözünü yanlış anladığını fark ederse bunu düzeltebilir: «Kutunun tamamını taşımamı değil, kapağı tutmamı istiyormuşsun.» Ardından çocuğun seçtiği düzene dönülür. Hatanın yetişkin tarafından kabul edilmesi, yardım konuşmasının iki taraflı olduğunu gösterir.

Yardım veren kişi cevabı bilmiyorsa bunu dürüstçe söyleyebilir ve başka bir güvenilir kaynağa birlikte başvurmayı önerebilir. Bir okul görevlisine soru sormak veya bir kullanım talimatını okumak, bilmediği konuda kesin yanıt vermekten daha yararlı olabilir. Çocuğun yanında hangi bilginin araştırıldığını açıkça belirtin.

Bir akran yardım edemediğinde yetişkin çocuğa başka bir seçenek bulmasında destek olabilir. «Şimdi yapamam» diyen arkadaşın sınırı da korunur. Çocuk isterse öğretmene, aile üyesine veya o ortamda sorumlu bir yetişkine ulaşabilir. Yardım aramak tek bir kişinin onayına bağlı bir sınav değildir.

Bazen önerilen yardım çocuğun istediğinden fazla olabilir: Yetişkin ayakkabının yalnızca bağcığını tutması istenirken ayakkabıyı tamamen giydirebilir. Güvenlik açısından zorunlu olmayan durumda durup «Nasıl devam etmemi istersin?» diye sormak, çocuğun tercihine dönmeyi sağlar.

Yetişkin, çocuğun anlatımını tamamlaması için beklerken sözünü kesmemeye çalışabilir. Anlaşılamayan bir nokta varsa sakin bir doğrulama sorusu sorulur; yanıt çocuğun tercih ettiği yolla verilebilir.

Okulda, evde ve kütüphanede somut durumlar

Evde bir kutunun kapağı sıkışmış olabilir. Çocuk «Kapağı gevşetir misin? İçindekileri ben çıkaracağım» diyebilir veya kutuyu gösterip kendi seçtiği işareti kullanabilir. Yetişkin yalnızca kapağı açtıktan sonra kutuyu erişilebilir bir yere bırakır. Kutunun içindeki eşyaları izinsiz düzenlemek, istenen yardımın dışına çıkabilir.

Okulda çocuk bir yönergeyi duymamış ya da anlayamamış olabilir. «İlk adımı tekrar söyler misiniz?» veya «Resimde gösterebilir misiniz?» gibi istekler farklı desteklere yöneliktir. Öğretmenin açıklamayı yeniden vermesi, çocuğun bütün görevi onun yapmasını istediği anlamına gelmez. Çocuğun kullanabildiği dil ve iletişim biçimi dikkate alınmalıdır.

Kütüphanede bir kitap üst raftaysa çocuk güvenli biçimde yetişebilecek görevliye veya yanında bulunan güvendiği yetişkine kitabı gösterebilir. Rafta tırmanmak yerine erişilebilir yardım istemek mümkündür. Kitabın yerini söylemekte zorlanırsa kapağı gösteren bir resim, işaret ya da kısa bir tarif de kullanılabilir.

Bir arkadaşla oyun sırasında «Benim için yap» yerine «Bu parçayı birlikte tutabilir miyiz?» demek bazı durumlarda istenen iş birliğini açıklar. Arkadaşın da kabul etme veya reddetme hakkı vardır. Yardım edemiyorsa çocuk başka bir uygun kişiye başvurabilir; bir kişinin yanıtı yardım arama sürecinin sonu olmak zorunda değildir.

Bir boyama sayfasında kalem masadan yuvarlanıp erişilemeyen bir yere gidebilir. Çocuk «Kalemi bana uzatır mısın?» diyebilir veya kalemi işaret edebilir. Yetişkin kalemi verir; resimdeki boş alanları kendiliğinden boyamaz. İstenen nesneyi geri vermek ile görevi devralmak farklı yardımlardır.

Bir grup etkinliğinde çocuk hangi sıranın kendisinde olduğunu anlamayabilir. «Sıranın bana ne zaman geleceğini gösterebilir misiniz?» sorusu, görevin yanıtını istemekten farklıdır. Öğretmen mevcut sıra işaretini gösterebilir veya grubun kullandığı düzeni açıklayabilir. Çocuğun iletişim kartı varsa bu istek onunla da iletilebilir.

Kütüphane görevlisinden yardım istenirken çocuğun aradığı kitabın adını tam hatırlaması gerekmeyebilir. Kapağındaki resmi gösterebilir, hatırladığı bir karakteri anlatabilir veya yanında getirdiği notu uzatabilir. Görevli birkaç seçenek gösterdiğinde çocuk hangisinin aradığı kitap olduğunu seçebilir.

Evde bir giysi etiketi rahatsız ediyorsa istek «etiketi gösterme», «yardım isteme» veya sözcüklerle anlatma biçiminde olabilir. Yetişkin müdahale etmeden önce giysinin çıkarılmasını, etiketin kontrol edilmesini ve güvenli çözümü birlikte konuşabilir. Çocuk rahatsızlığı ifade etmek için belirli bir kalıba uymak zorunda değildir.

Güvendiği kişileri önceden düşünmek

Çocukla farklı ortamlarda yardım isteyebileceği kişileri konuşun: evde destek aldığı biri, okulda öğretmen veya başka bir görevli, kütüphanede çalışan bir kişi gibi. Listeyi yetişkin tek başına dayatmak yerine çocuğun kimi güvenilir bulduğunu ve o kişiye nasıl ulaşabileceğini sorun. Bir kişi her ortamda bulunmayabilir; birden fazla seçenek düşünmek yararlıdır.

Çocuk bir yetişkine bir sorun anlattığında duyulmadığını hissederse başka bir güvendiği yetişkine tekrar anlatabilir. İlk kişinin yanıt vermemesi çocuğun suçu olduğu anlamına gelmez. [UNICEF Türkiye’nin çocuklara yönelik bilgilendirmesi](https://www.unicef.org/turkiye/media/16406/file/%C3%96nce_%C3%87ocuklar_Tamamlay%C4%B1c%C4%B1_Bile%C5%9Fen_%C3%87K.pdf_.pdf), çocukların güvendikleri yetişkinlerle konuşabileceklerini hatırlatmayı önerir.

Bir çocuk kendini tehlikede hissediyorsa yetişkin yardım istemeyi kusursuz cümleye veya önceden yapılmış bir alıştırmaya bağlamamalıdır. Güvenli bir yere geçmesine ve uygun acil desteğe ulaşmasına yardım edin. Çocuğun anlattıklarını sakin biçimde dinlemek ve koruma ihtiyacını ciddiye almak, küçük bir yapboz zorluğunu çözmekten farklı bir önceliktir.

Gizlilik konusunda gerçekçi olun. Yetişkin, güvenliği sağlamak için belirli bilgileri uygun kişilerle paylaşması gerekebileceğini açıklamalı; yerine getiremeyeceği bir «kimseye söylemem» sözü vermemelidir. Paylaşılacak bilgiyi mümkün olduğunca sınırlandırmak ve ne yapılacağını çocuğa anlaşılır biçimde anlatmak güven ilişkisini destekler.

Bir yardım planını çocuğun günlük yaşadığı yerlere bağlayın. Evde ulaşabildiği iki kişiyi, okulda sınıf öğretmeni yokken başvurabileceği başka bir görevliyi ve kütüphanede sorumlu kişiyi birlikte düşünün. Örnekler aileye ve kuruma göre değişir; önemli olan çocuğun gerçekten erişebileceği kişileri seçmesidir.

Bir yetişkinin tanıdık olması her durumda güvenilir davranacağını garanti etmez. Çocuğun rahatsız olduğu bir kişiyi listeden çıkarma ve başka bir yetişkin seçme isteğini dinleyin. Yetişkinler bu konuşmada «Bana anlatabilirsin; ben de seni dinler ve güvenli destek bulmana yardım ederim» diyebilir.

Bir kişiye ulaşılamadığında sonraki adımı önceden konuşmak yararlıdır: «Öğretmenin o anda yoksa okulda hangi görevliye gidebilirsin?» Gerçek okulun kuralları ve çocuğun erişimi kontrol edilmelidir. Yapboz yardımında beklemek uygun olabilir; çocuğun güvende olmadığı bir durumda yetişkin derhal uygun koruma ve acil destek aramalıdır.

Çocuğun güvendiği kişi sorunun kaynağı olabilir veya çocuğun ilk başvurduğu kişi gereken yardımı vermeyebilir. Böyle bir durumda başka güvenilir bir yetişkine anlatmak ve uygun koruma desteğine ulaşmak önemlidir. Çocuğa tek bir kişiye bağlı kalması gerektiğini söylemeyin.

Yardım planı çocuğun erişebileceği biçimde hazırlanabilir: tanıdığı kişileri gösteren bir liste, sembol kartı veya aile içinde kullanılan başka bir araç gibi. Kişisel iletişim bilgilerini herkese açık yerlere koymak gerekmez. Listeyi çocuğun ihtiyaçları ve kurumun gerçek düzeni değiştiğinde birlikte gözden geçirin.

Çocuk bir yetişkine ulaştığında ne söyleyeceğini bilemiyorsa «Yardıma ihtiyacım var» demesi veya önceden kararlaştırılmış işareti göstermesi bir başlangıçtır. Güvenliği ilgilendiren bir durumda bütün ayrıntıları sıralamasını beklemek yerine önce onu dinleyip uygun desteği sağlamak yetişkinin sorumluluğudur.

Söz kullanmadan ve farklı dillerde iletişim

«Yardım», «bekle», «başka türlü» ve «dur» gibi işaretler, çocuğun zaten kullandığı kartlarda veya iletişim cihazında bulunabilir. Yeni bir sistem hazırlamadan önce çocuğun alışılmış yöntemini ve tercih ettiği sembolleri öğrenin. Bir kartın anlamı herkes için kendiliğinden açık olmayabilir; birlikte nasıl kullanılacağını belirleyin.

Gözle seçim yapan bir çocuk iki nesne arasından yardım istediği parçaya bakabilir; yetişkin seçimi teyit ettikten sonra devam eder. Çocuğun fiziksel hareketi yapamaması, ne istediğine karar veremediği anlamına gelmez. Sabitlenmiş tabla, büyük nesneler veya bir yetişkinin çocuğun yönlendirmesiyle hareket etmesi katılımı kolaylaştırabilir.

Ailede Türkçe dışında başka bir dil de kullanılıyorsa çocuk isteğini kendisine rahat gelen dilde anlatabilir. Gerekirse güvendiği bir kişi anlamı birlikte açıklamaya yardımcı olur. Bir isteği ciddiye almak için çocuktan yalnızca yetişkinin tercih ettiği dilde, tam ve hatasız bir cümle kurmasını istemek uygun değildir.

İşitme, görme, konuşma veya hareketle ilgili gereksinimler kişiden kişiye değişir. Yüksek kontrastlı bir kart, işaret dili, yazı veya cihaz bazı çocuklar için yararlı olabilir; hangisinin uygun olduğunu çocuğa ve onu tanıyan destek kişilerine sorun. Erişim aracına ulaşamayan bir çocuğun suskunluğunu yardım istemediğinin kanıtı saymayın.

Bir iletişim kartındaki resim yetişkin için açık görünse bile çocuğun o sembole yüklediği anlam farklı olabilir. Kartı birlikte gözden geçirin: «Bu işaret yardım istemek için mi, yoksa ara vermek için mi?» Belirlenmiş ve çocuğun kullandığı sistem varsa yeni anlamlar eklemeden önce onu temel alın.

Çocuk iki seçenek arasında bakışla seçim yapıyorsa kartların yerini değiştirmek veya aynı anda başka nesneler göstermek yanıtı yorumlamayı zorlaştırabilir. Seçenekleri erişilebilir konumda tutun, yeterli süre verin ve hangi seçimi anladığınızı doğrulayın. Gerektiğinde iletişim uzmanı veya çocuğun alışılmış destek kişisiyle yöntemi uyarlayın.

İki dilin kullanıldığı bir ailede çocuk bir isteğin başlangıcını bir dilde, nesnenin adını başka bir dilde söyleyebilir. Önce mesajın ne olduğunu anlamaya çalışın. Çocuk dil alıştırması yapmak istiyorsa daha sonra uygun sözcüğü birlikte bulabilirsiniz; acil veya önemli yardımın verilmesi bu alıştırmaya bağlanmamalıdır.

Çocuğun iletişim aracının pili bitmişse veya kartları yanında değilse önceden belirlenmiş yedek bir işaret ya da ulaşılabilir bir yetişkin yardımcı olabilir. Yedek yöntemi çocuğun kendisiyle birlikte planlayın. İletişim aracını çocuktan izin almadan uzaklaştırmak veya erişilemez yere koymak yardım istemeyi güçleştirir.

Yardım istemek ve birine yardım teklif etmek

Bu iki yön farklıdır. Çocuk kendi parçasını çevirmek için yardım isteyebilir; arkadaşı ise kendi yapbozuna müdahale edilmesini istemeyebilir. Yardım teklif ederken «Bu parçayı çevirmemi ister misin?» diye sormak ve yanıtı beklemek, nesneyi hemen almaktan daha açık bir iletişim kurar.

Arkadaş «Hayır» derse çocuk «Tamam» deyip alan bırakabilir. Arkadaş «Tablayı tut» derse yalnızca o iş yapılır. Bir kişi destek istemiş olsa bile daha sonra «Dur» diyebilir veya başka bir yöntem seçebilir. Bu kurallar yetişkinlerin çocuğa sunduğu yardım için de geçerlidir.

Bir oyuncak dinleyiciyle iki kısa sahne kurulabilir. İlkinde oyuncak yardım ister ve döndürme desteğini seçer; ikincisinde teklifi reddeder. Çocuğun her iki rolde de karar vermesine izin verin. Sahneyi onun yerine tamamen yazmayın ve gerçek kişisel deneyimini anlatması için baskı kurmayın.

Bir arkadaş yardım teklif ettiğinde çocuk «Yalnızca kutuyu tut; kapağı ben açacağım» diyebilir. Bu cümlede hem istenen destek hem çocuğun sürdüreceği eylem vardır. Arkadaş teklifi kabul ederse kutuyu tutar ve çocuğun kararını bekler; kendi başına kapağı açmaya geçmesi için yeni bir izin gerekir.

Bir çocuk diğerinin üzüldüğünü düşündüğünde nedenini sormak yerine önce «Yanında oturmamı ister misin?» diyebilir. Yanıt olumsuzsa geri çekilir; durum güvenlikle ilgiliyse sorumlu bir yetişkinden destek ister. Bir arkadaşın duygusunu düzeltme görevi çocuğa yüklenmemelidir.

Oyuncak sahnesinde çocuğa iki kart verilebilir: «yardım» ve «tek başıma». Oyuncak hangi kartı seçerse diğer oyuncak buna göre davranır. Çocuk kendi iletişim biçimine uygun başka semboller de seçebilir. Amaç gerçek kişiler üzerinde deneme yapmak değil, karşılıklı yanıtın sonucu nasıl değiştirdiğini güvenli bir oyunda görmektir.

Yetişkin de yardım isterken aynı açıklığı modelleyebilir: «Kitabı masaya koyarken kapağını tutar mısın?» Çocuk istemezse yetişkin başka bir çözüm bulur. Böylece çocuk hem yardım talebinin belirli olabileceğini hem de sıradan bir teklifi reddetmenin kabul edildiğini deneyimler.

Bir isteği değerlendirmeye dönüştürmeden bitirmek

Bir tur sonunda çocuğa isterse neyin işe yaradığını sorun: «Parçayı çevirmem yardımcı oldu mu?» Cevap söz, gösterme veya sessizce başka bir etkinliğe geçme olabilir. Yardım işe yaramadıysa bu bilgi sonraki seçimi değiştirir; yanlış bir cevap değildir.

Kısa bir not gerekiyorsa «Parçayı gösterdi; yetişkin parçayı çevirdi; çocuk yerine yerleştirdi» gibi gözlenebilir eylemleri ve desteği yazın. Bu tek olay, çocuğun her ortamda yardım isteyebileceğini veya isteyemeyeceğini kanıtlamaz. Ama erişilebilir bir sonraki daveti planlamaya yardımcı olabilir.

İsterseniz başka bir gün yardım isteme üzerine kısa hikâyeyi inceleyin. Yeni bir alıştırma zorunlu değildir. Bugün çocuğun bir güçlüğü göstermesi, bir destek seçmesi ya da yalnızca kendi başına devam etmek istediğini belirtmesi de anlamlı bir sonuçtur.

Bir hafta boyunca her yardım isteğini kaydetmek veya saymak gerekli değildir. İstenirse tek bir örnek, hangi ortamda hangi desteğin işe yaradığını hatırlamaya yeter. Örneğin «Resimli yönergeyi seçti; öğretmen ilk adımı gösterdi» notu, gizli kişisel ayrıntılar eklenmeden kullanılabilir.

Bir sonraki davette çocuğa önceki yöntemi hatırlatabilir, sonra bugün aynı yöntemi isteyip istemediğini sorabilirsiniz. Dün yararlı olan destek bugün istenmeyebilir. Kullanılan nesne, ortam ve kişinin hazır oluşu değiştiğinde tercihlerin de değişmesi doğaldır.

Çocuk hiç yardım istemeden oyunu bitirmeyi seçerse bunu başarısızlık olarak işaretlemeyin. Belki görev onun için uygundu, belki paylaşmak istemedi ya da yalnızca dinlenmeye ihtiyacı vardı. Yetişkinin destek için ulaşılabilir olması, her etkinlikte görünür bir yardım talebi üretmeyi gerektirmez.

Gerçekten güvenlik veya temel bakım gerektiren bir durum söz konusuysa yetişkin gerekli sorumluluğu üstlenir ve çocuğa ne yaptığını açıklar. Gündelik yapboz oyunundaki seçim alanı, acil koruma sorumluluğunun yerine geçmez. Uygun sınırlar ve gerçek seçenekler birlikte anlatılmalıdır.

Aynı istek farklı ortamlarda farklı kişilere yöneltilebilir: evde kutuyu tutan aile üyesi, okulda yönergeyi gösteren öğretmen veya kütüphanede rafa erişen görevli. Her ortamda kişi, görev ve çocuğun ulaşım yolu birlikte düşünülür. Bir örnekte kullanılan cümleyi bütün durumlara zorunlu olarak taşımak gerekmez.

Destek verildikten sonra yetişkin kendi eylemini de değerlendirebilir: Çocuğun kararını bekledim mi, istediği bölüme yardım ettim mi, dur dediğinde durdum mu? Bu sorular çocuğa puan vermek için değil, iletişim ortamını daha anlaşılır ve karşılıklı hâle getirmek içindir.