Deniz ile Efe aynı oyuncak arabayı kullanmak istiyor. Arabayı birinden alıp diğerine vermeden önce yetişkin, ikisinin de oyuna katılmak isteyip istemediğini soruyor. Birlikte kısa bir yol belirliyorlar: Araba masanın bir ucundan diğerine bir kez gidecek, sonra sıradaki çocuğa uzatılacak. Böylece sıra değişimi, belirsiz bir bekleme yerine görülebilen bir hareketin sonuna bağlanıyor. Bu örnek hayalidir; gerçek çocukların oyuna katılma isteği, iletişim biçimi ve bekleme süresi farklı olabilir.
Önce ortak oyuna gerçekten istek var mı?
İki çocuğun aynı nesneye bakması, ikisinin de aynı oyunu oynamak istediği anlamına gelmez. Biri arabayı yavaşça sürmek isterken diğeri yalnızca tekerlekleri incelemek isteyebilir. Önce her birine ayrı ayrı seçimini sorun ve yanıtı sözcük, işaret, bakış veya uygun başka bir iletişim yolu ile ifade etmesine zaman tanıyın. Çocuklardan biri istemiyorsa onu oyuna zorlamak yerine başka bir etkinlik önerebilir ya da daha sonra yeniden sorabilirsiniz.
Oyuncak çocuğun kişisel eşyasıysa ortak kullanıma açmak isteyip istemediği önemlidir. Her eşyanın paylaşılması gerekmez. Herkesin kullanabileceği bir oyuncak seçmek veya başka bir malzeme bulmak, sahiplik anlaşmazlığını başlangıçta azaltabilir. Bir çocuk oyunu kabul ettikten sonra fikrini değiştirebilir; yetişkin bunu fark ettiğinde oyunu durdurur, eşyayı güvende tutar ve taraflarla ne yapmak istediklerini yeniden konuşur.
Amaç, her durumda sessizce bekleyen çocuklar üretmek değildir. Burada uygulanan beceri, birlikte kararlaştırılan bir eylemin başlangıcını ve bitişini anlamak, ardından oyuncağın nasıl el değiştireceğini görmektir. Çocuklar anlaşamazsa ya da birinin katılımı sürekli kesiliyorsa etkinliği yeniden düzenlemek yetişkinin sorumluluğudur. Kısa ve gönüllü bir deneme, uzun süre devam ettirilen bir anlaşmazlıktan daha anlamlı olabilir.
Oyunun bitişini gözle görülür bir harekete bağlayın
Masaya iki büyük kâğıt koyun: biri başlangıç, diğeri varış noktası olsun. Araba ilk kâğıttan ikinciye bir kez sürülür. Araba varış kâğıdına ulaştığında o tur biter. Çocuk arabayı karşısındakine uzatabilir veya ikisinin erişebileceği ortak bir yere koyabilir. Yetişkin her çocuğun hareketi rahatça yapıp yapamadığını gözlemler; masa, yolun uzunluğu veya oyuncağın tutuşu ihtiyaçlara göre değiştirilebilir.
Başlangıçta kimin oynayacağını birlikte seçin. Bir çocuk ilk olmak istiyorsa diğerine bunu kabul edip etmediğini sorun. İkisi de ilk olmak isterse yazı tura ya da sırayla seçilen bir kart, ancak ikisi de bu yöntemi kabul ediyorsa kullanılabilir. Sonraki turda ilk başlayan çocuğun bekleyeceğini önceden göstermek yararlı olabilir. Kararın adil görünmesi, çocukların seçim sürecini anlayabilmesine ve katılımına bağlıdır; rastgele seçim tek başına her anlaşmazlığı çözmez.
Turun tamamlanmasıyla oyuncağın hemen zorla alınmasını birbirine karıştırmayın. Yetişkin, hareket bittiğinde «Araba sona geldi; şimdi sırayı nasıl devredecektik?» diye hatırlatabilir. Çocuk geçiş için yardıma ihtiyaç duyuyorsa önce sözlü ya da görsel destek sunun. Bir çocuk elleriyle veremiyorsa arabayı ortak alana bırakabilir veya yetişkinden yardım isteyebilir. Diğer çocuk da oyuncağı çekiştirmek zorunda kalmadan ne zaman ve nereden alacağını bilir.
Sıra kartı neyi gösterir?
İki yüzlü basit bir kart hazırlanabilir. Bir yüzde Deniz’in seçtiği mavi daire, diğer yüzde Efe’nin seçtiği yeşil kare bulunabilir. Bunlar yalnızca örnektir; çocukların tanıyabildiği fotoğraflar, büyük harfler, dokunsal işaretler veya isimler de kullanılabilir. Kartın görünen yüzü o anda kimin oynadığını belirtir. Tur tamamlanınca kart çevrilir ve sıranın diğer çocuğa geçtiği gösterilir.
Kart oyuncaktan önemli değildir ve çocuğun kartı tutması zorunlu değildir. Bir yetişkin kartı masanın üzerine koyabilir; görme ya da dikkat gereksinimlerine göre sözlü bir açıklama ekleyebilir. «Şimdi Deniz, yol bitince Efe» gibi kısa bir cümle, hem şimdiki durumu hem de sonraki adımı açıklar. Kartı herkesin görebileceği veya erişebileceği bir yere koymak için çocuklarla birlikte uygun konumu belirleyin.
Kart yanlışlıkla çevrilirse oyunu ceza vermeden durdurun. «Az önce arabayı kim sürüyordu, yol bitmiş miydi?» diye bakın ve iki çocuğun da anlayacağı biçimde kartı düzeltin. İşaretler karışıyorsa kartı basitleştirin veya tamamen kaldırın. Araç, anlaşmayı görünür kılmak içindir; çocuk kartın sembollerini çözmekte zorlanırken oyunun amacını anlamış olabilir.
Beklerken çocuğun elinde bir seçenek olsun
Sırası gelmeyen çocuğa yalnızca «bekle» demek, özellikle turun ne zaman biteceği belirsizse güç olabilir. Kısa yol, hareketin sonunu gösterir. Çocuk bu sırada varış kâğıdını göstermek, bir sonraki yol için kart seçmek veya sadece izlemek isteyebilir. Bunlar seçeneklerdir; bekleyen çocuğa zorunlu bir görev verildiğinde kendi sırası geldiğinde oyunu nasıl oynayacağına karar verme hakkı kaybolmamalıdır.
Bazı çocuklar beklerken hareket etmek, oturduğu yeri değiştirmek veya yetişkinin yanında durmak isteyebilir. Güvenli biçimde mümkünse buna izin verin. Beklemeyi, hareketsiz oturma veya sürekli göz teması kurma koşuluna bağlamayın. Çocuk oyuna dönmek istediğinde sıra işaretini ve varış noktasını yeniden göstermek yeterli olabilir. Bir çocuk uzun süre bekleyemiyorsa yolu kısaltın, turu tek harekete indirin veya ara verin.
Bir zamanlayıcı kullanmak zorunlu değildir. Süre kullanılacaksa çocukların anlayabildiği ve rahatsız edici olmayan bir gösterim seçin; alarmın sesi ya da ani bitişi bazı çocukları zorlayabilir. Üstelik süre dolduğunda oyuncağın el değiştireceği önceden konuşulmalıdır. Tek bir sürüş gibi belirgin bir hareket, bu örnekte çoğu zaman zaman ölçmekten daha kolay izlenebilir; hangi yöntemin işe yaradığı çocuklara ve oyuna bağlıdır.
Rolleri değiştirin: Yolu seçen ve arabayı süren
İki çocuğun yalnızca birinin oyunu yönetmesini önlemek için farklı roller deneyebilirsiniz. İlk turda Deniz iki güvenli yol arasından birini seçer, Efe arabayı o yolda sürer. İkinci turda Efe yol seçer, Deniz sürer. Yolu seçen çocuk diğerinin hareketini sürekli düzeltmek zorunda değildir; süren çocuk da başlangıçta kararlaştırılan sınırlar içinde kendi hızını seçebilir. Bu rol değişimi, her iki çocuğa karar verme ve hareket etme fırsatı verir.
Roller matematiksel olarak her saniye eşit olmak zorunda değildir. Ancak bir çocuk hep seçiyor, diğeri hep uyguluyorsa yetişkin bunu fark edip durumu sorabilir: «Bu kez yolu kim seçmek ister?» Çocuklardan biri o gün yalnızca gözlemci olmak istiyorsa bunu da kabul edin. Oyun sonunda «İkiniz de aynı şeyi yaptınız mı?» yerine «İkinizin de istediğinizi söyleme ve istemediğinizde durma fırsatı oldu mu?» sorusu daha yararlıdır.
Rol değişimi sırasında iki ayrı bilgi verin: «Bu tur yolu Efe seçiyor» ve «Arabayı Deniz sürecek». İki görevi tek uzun yönergede toplamak zor gelirse birini gösterip diğerini sonra söyleyin. Kartlarda yol seçme ve araba sürme için basit resimler kullanılabilir. Çocuk kendi rolünü işaret ettiğinde yetişkin bunu doğrulayabilir; yanıtı herkesin önünde sınav gibi tekrarlatmak gerekmez.
Bir anlaşmazlık çıktığında oyunu yavaşlatın
İki çocuk aynı anda arabaya uzanırsa önce güvenliği sağlayın ve çekişmeyi durdurun. Yetişkin, oyuncağı taraflardan birinin elinden ani biçimde koparmak yerine mümkün olduğunda ortak bir yüzeye bırakmayı önerir. Ardından her çocuğun ne istediğini dinler: «Sen arabayı tekrar sürmek istiyorsun; sen de sıranın sana geldiğini düşünüyorsun.» Bu cümle, talepleri kabul etmek demektir; otomatik olarak bir tarafın haklı olduğuna karar vermek değildir.
Önceden belirlenen tur sınırına bakın. Araba varış noktasına ulaştıysa ve iki çocuk da anlaşmayı hâlâ kabul ediyorsa sıradaki çocuğa geçişi gösterin. Yol yarıda kaldıysa mevcut turun nasıl tamamlanacağı ya da durdurulacağı hakkında konuşun. Sınır başlangıçta net değilse çocuklardan birini kurala uymamakla suçlamak yerine daha açık bir anlaşma yapın. Örneğin bir sonraki turda yalnızca başlangıçtan varışa tek hareket kullanılabilir.
Bir çocuk üzgün veya öfkeli olduğunda açıklamayı uzatmak işe yaramayabilir. Güvenli bir ara verin; su içmek, ayrı alanlara geçmek ya da yetişkinin yanında sakinleşmek seçenek olabilir. Çocukları hemen özür dilemeye veya sarılmaya zorlamayın. İkisi de hazır olduğunda, oyuna dönmek isteyip istemediklerini ve hangi koşulun yardımcı olacağını ayrı ayrı sorun. Bazen o gün oyunu bitirmek en uygun çözümdür.
Bir turu birlikte gözden geçirin
Örnek bir tur şöyle ilerleyebilir: Çocuklar arabayı ve iki kâğıt arasındaki yolu seçer. Deniz ilk sürüşü yapmak istediğini söyler, Efe kabul eder. Yetişkin kartın Deniz’e ait yüzünü gösterir. Deniz arabayı başlangıçtan varışa götürür ve ortak alana bırakır. Kart çevrilir; Efe arabayı alıp aynı yolu kendi seçtiği hızla sürer. Her iki sürüş de tamamlandıktan sonra çocuklara devam etmek isteyip istemedikleri sorulur. Bu yalnızca bir olasılıktır; gerçekte anlaşma ve destek ihtiyacı farklı olabilir.
Turun sonunda yetişkin dikkatini yalnızca oyuncağın kaç kez el değiştirdiğine vermemelidir. Deniz bitiş noktasını fark etti mi? Efe kendi sırasının geleceğini anlayabildi mi? Sırayı değiştirme sırasında birinin yardım istemesine fırsat oldu mu? Yanıtlar kesin bir beceri puanı değildir; bir sonraki oyunun nasıl düzenlenebileceğine dair gözlemlerdir. Örneğin yol çok uzunsa iki çocuğun da kabulüyle mesafe kısaltılabilir.
Anlaşmanın çocukların gözünde nasıl işlediğini de sorun. «Arabayı nereye bıraktığımız iyi oldu mu?» gibi belirli bir soru, genel bir değerlendirmeden daha kolay yanıtlanabilir. Bir çocuk bırakma yerinin kendisine uzak olduğunu söylüyorsa masadaki konumu değiştirmek doğrudan çözüm olabilir. Diğeri arabayı hemen vermek yerine bitiş noktasında bir an durmak istiyorsa herkesin kabul ettiği kısa bir durak eklenebilir.
İletişimi yalnızca konuşmaya bağlamayın
Bir çocuk «sıra bende» diyebilir; başka bir çocuk kendi işaretini gösterebilir, kartı masaya koyabilir, iletişim cihazını kullanabilir ya da bir yetişkin aracılığıyla isteğini bildirebilir. Önceden aile veya çocuğu iyi tanıyan kişilerle hangi iletişim yolunun kullanıldığını konuşmak yararlı olabilir. Bir bakış veya hareketin anlamından emin değilseniz onu kesin bir evet olarak yorumlamak yerine uygun biçimde kontrol edin ve yanıt için zaman bırakın.
Görsel bir sıra dizisi üç adımdan oluşabilir: şimdi oynayan kişi, belirlenen hareket, ardından diğer kişi. Ancak birden fazla resim dikkat dağıtıyorsa yalnızca o anki ve sonraki kişinin işaretini göstermek daha anlaşılır olabilir. Sembollerin büyük, ayırt edilebilir ve çocuğun erişebileceği konumda olması önemlidir. Renk tek başına yeterli değilse şekil, yazı veya dokunulabilir farklılık ekleyin.
Yetişkin çocuğun yerine sürekli cevap vermemeye dikkat eder. İletişim cihazı kullanılıyorsa cihazın erişilebilir olması, seçeneğin bulunması ve çocuğa yanıtını hazırlaması için zaman tanınması gerekir. Çocuk bir sözcüğü tekrarlamasa ya da karta hemen bakmasa bile oyunu takip ediyor olabilir. Anlamayı tek bir davranıştan çıkarmak yerine verilen desteği değiştirip çocuğun kendi seçimini nasıl gösterebildiğine bakın.
Hareket ve erişim gereksinimlerini hesaba katın
Oyun iki çocuğun da ulaşabileceği yükseklikte ve mesafede kurulmalıdır. Bir çocuk arabayı masanın uzun kenarı boyunca süremiyorsa daha kısa yol, daha büyük tutma yüzeyi veya düz bir tepsi işe yarayabilir. Diğeri için de yolun görünürlüğünü ve erişimini kontrol edin. Düzenlemeyi yalnızca bir çocuğa sunulan ayrıcalık gibi anlatmak yerine oyunun herkesin katılabileceği biçimde kurulması olarak ele alın.
Arabayı doğrudan hareket ettirmek tek geçerli katılım biçimi değildir. Çocuk yönü gösterebilir, bir düğmeye basabilir veya güvendiği kişiden arabayı kendi yönlendirmesiyle hareket ettirmesini isteyebilir. Yardım eden kişi hareketi kendi başına tamamlamak yerine çocuğun seçimini beklemeli, gerekirse hangi desteği istediğini sormalıdır. Bu sırada ikinci çocuğun rolü de açık kalır: sıradaki oyuncu olduğunu ve geçişin nasıl olacağını bilir.
Yolun fiziksel düzeni güvenliği de etkiler. Küçük parçalar küçük çocuklar için uygun olmayabilir; ağır, kırık veya keskin kenarlı oyuncakları kullanmayın. Masa kayıyorsa sabitleyin ve arabayı düşmeyeceği bir yüzeyde sürün. Çocukların oturma biçimini veya kişisel yardımcı araçlarını yetişkinin varsayımına göre değiştirmek yerine ailenin ve çocuğun bildiği güvenli düzenlemelere uyun.
Kardeşler, arkadaşlar ve yaş farkı
Kardeşler gün içinde aynı eşyayı sık kullansalar bile bu durum oyunda her isteğin otomatik olarak paylaşılacağı anlamına gelmez. Özellikle büyük çocuk daha karmaşık bir yol isterken küçük çocuk kısa ve tekrarlı hareketlerden hoşlanabilir. İkisine de anlaşılabilir ortak bir başlangıç seçin; örneğin ilk turda tek geçiş, sonra ikisi de isterse viraj ekleme. Büyük çocuğu sürekli öğretmen, küçüğü sürekli öğrenci rolüne koymamak önemlidir.
Arkadaşlar arasında oyun alanı ve oyuncak sahipliği önceden konuşulabilir. Misafir çocuğa hangi oyuncakların ortak kullanıma açık olduğu gösterilebilir; ev sahibinin özel olarak ayırdığı bir eşya kullanılmayabilir. Bir eşyanın ortak alanda bulunması her zaman sahibinin onu paylaşmaya hazır olduğu anlamına gelmez. Bir yetişkin uygun olduğunda iki çocuğun isteklerini sorarak karışıklığı azaltabilir.
Yaş farkı, kimin ne kadar bekleyebileceğini kesin biçimde belirlemez. Çocukların o günkü yorgunluğu, deneyimi ve iletişim olanakları da önemlidir. Bekleme zor geldiğinde «Sen büyüksün, katlanmalısın» demek yerine somut düzenlemeye bakın: tur kısalabilir mi, başlangıç sırası değişebilir mi, çocuk ara verebilir mi? İki çocuğun da tercihleri ciddiye alındığında çözüm yaşa dayalı bir etiketten daha işlevsel olur.
Tek oyuncakla yarışmadan birlikte üretmek
Araba sürme oyunu yarış olmak zorunda değildir. İki çocuk sırayla arabayı bir kâğıt şehirde ilerletebilir: ilki aracı köprüye götürür, ikincisi köprüden meydana sürer. Ancak bu seçenek başlangıçta tek sürüşten daha fazla planlama gerektirir. Önce her bölümün nerede başlayıp bittiğini gösterin ve çocukların aynı hikâyeyi kurmak isteyip istemediğini sorun. Biri yalnızca arabayı ileri geri sürmek istiyorsa ortak hikâye zorunlu tutulmamalıdır.
Başka bir seçenek, sırayla aynı büyük kâğıda birer yol çizgisidir. Burada ortak nesne kalem olabilir; her tur bir çizgiyle sınırlanabilir. Çizgilerin birbirine bağlanması şart değildir. Bir çocuk çizmek istemiyorsa yolu işaret edebilir ve yetişkinden kendi seçtiği hareketi yapmasını isteyebilir. Kalem ve kâğıt yaşa uygun olmalı; küçük kapaklar veya kolay kırılan parçalar küçük çocukların erişimine bırakılmamalıdır.
Etkinlik hangi nesneyle yapılırsa yapılsın, her çocuğun katkısını yalnızca ortaya çıkan ürüne göre değerlendirmeyin. Çocuğun «durmak istiyorum» demesi, sıranın açık olmasını istemesi veya yeni bir yol önermesi de ortak oyuna ilişkin önemli bir bilgidir. Yetişkin bu tercihleri duyup düzenlemeyi güncelleyebilir. Oyunun sonunda tamamlanmış bir yol haritası olmasa da anlaşmanın nasıl işlediğini birlikte görmüş olurlar.
Sıra ile mülkiyet arasındaki fark
Bir tur için oyuncağı kullanmak, oyuncağın sahibinin değiştiği anlamına gelmez. Özel eşyasını belirli bir süre için ödünç vermeyi kabul eden çocuk, bunun oyun sonunda kendisine döneceğini bilmek isteyebilir. Başlangıçta «Bu oyuncak senin; bu oyunda ikiniz de kullanmayı kabul ettiniz ve bitince sana dönecek» gibi açık bir anlaşma kurulabilir. Sahibi sonradan rahatsız olursa yetişkin oyunu durdurup eşyayı güvenli ve saygılı biçimde geri verme sürecine yardım eder.
Ortak kullanılan sınıf veya aile oyuncağında da kullanım sınırları ve tur değişimi konuşulmalıdır. «Herkesin» sözü, isteyen herkesin aynı anda çekiştirebileceği anlamına gelmez. İki çocuk bir düzenlemeyi kabul ediyorsa sırayı gösteren işaret ya da hareket sonu belirlenir. Kabul etmiyorlarsa başka bir nesne, ayrı oyun alanı veya daha sonra yeniden deneme gibi seçeneklere bakılır.
Bir çocuğa oyuncağı vermesi için diğerini üzülmekle suçlamak uygun değildir. Aynı şekilde bekleyen çocuğun hayal kırıklığı da küçümsenmemelidir. İki duygu aynı anda var olabilir: biri eşyasını korumak ister, diğeri oynamak ister. Yetişkin iki isteği adlandırır, sınırları açıklar ve gerçekten mevcut alternatifleri sunar. Böylece çözüm, çocukların duygularını yok saymadan bulunmaya çalışılır.
Süreyi ve turun büyüklüğünü çocuklarla ayarlayın
Bir tur, oyuncağın bir kez hareket ettirilmesi olabilir; başka bir oyunda bir blok yerleştirmek veya bir sayfayı çevirmek daha uygun bir sınırdır. Önce eylemin gerçekten çocuklar tarafından yapılabilir ve fark edilebilir olduğundan emin olun. Bir çocuğun hareketi tamamlaması daha uzun sürüyorsa onun turunu hızlandırmak için oyuncağı elinden almak yerine bekleyen çocuğa ne olduğunu açıklayın. Gerektiğinde bir sonraki turun yapısını herkesle yeniden görüşün.
Sabit bir dakika sayısı her çift için doğru değildir. Deneme sırasında çocuklar tur bitmeden ayrılmak istiyorsa etkinlik yorucu, geçişler belirsiz veya oyuncak ilgisiz olabilir. Önce hangi unsurun sorun yarattığını anlamaya çalışın. Yalnızca bekleme süresini uzatmak, oyunu takip etmeyi kolaylaştırmaz. İki çocuğun da kabul ettiği bir adımlık tur daha sonra yine onların isteğiyle genişletilebilir.
Bir çocuk hareketin bitişine çok yaklaştığında önceden anlaşılan işaret gösterilebilir: «Araba varış noktasına yaklaşıyor; sonra Efe’nin sırası.» Bu, ani bir el değiştirme talebinden daha öngörülebilir olabilir. Ancak sürekli geri sayım ya da baskı çocuğun keyfini kaçırıyorsa işaret azaltılabilir. Yetişkin, desteğin gerçekten yardımcı olup olmadığını çocukların tepkilerinden ve söylediklerinden anlamaya çalışır.
Sıra değişimi gerçekleşmediğinde neyi değiştirebilirsiniz?
Çocuk arabayı bırakmıyorsa hemen «paylaşmayı bilmiyor» sonucuna varmayın. Turun ne zaman biteceği belirsiz olabilir, çocuk henüz seçtiği hareketi tamamlamamış olabilir veya oyuncağın geri döneceğinden emin olmayabilir. Önce anlaşmayı, iletişim yolunu ve çocuğun isteğini kontrol edin. Belki de kişisel oyuncağını artık ödünç vermek istemiyordur; bu durumda ortak kullanıma açık başka bir nesne seçmek daha uygun olabilir.
Bekleyen çocuk oyundan uzaklaşırsa bu da tek başına başarısızlık değildir. Yol uzun olabilir, çocuk yalnızca izlemek istemeyebilir veya başka bir etkinliği tercih etmiş olabilir. Sorulabilecek somut soru şudur: «Yol kısalırsa tekrar katılmak ister misin, yoksa başka bir şey mi yapmak istersin?» Yanıt hayırsa bunu kabul edin. Sonra diğer çocukla oyunun devam edip etmeyeceğini ve varsa oyuncağın sahibini de dikkate alarak ne yapılacağını konuşun.
Yetişkinin desteği de değiştirilebilir. Kart gösterimi yeterli olmadıysa kısa bir sözlü açıklama eklenebilir; fazla konuşma dikkat dağıtıyorsa tek bir işaret kullanılabilir. Farklı bir düzenlemenin yararlı olup olmadığını görmek için bir veya iki kısa tur deneyin. Çocuklardan birinin rahatsızlığı sürüyorsa denemeye devam etmek yerine ara vermek uygundur.
Bir yetişkin katıldığında dengeyi korumak
İki çocuk yerine bir çocuk ve bir yetişkin de bu oyunu oynayabilir. Yetişkin kendi turunda arabayı bir kez sürer, bitiş noktasını gösterir ve çocuğa uzatır. Ardından çocuğun kabul ettiği turu bekler. Yetişkin her turu öğretici bir soruyla kesmek zorunda değildir; kendi davranışıyla anlaşmanın nasıl işlediğini gösterebilir. Oyunu kazanma veya çocuğun verdiği yanıtı puanlama amacı yoktur.
İki çocuk birlikte oynarken yetişkinin rolü daha çok ortamı hazırlamak ve gerektiğinde destek olmaktır. Sürekli kimin ne yapacağını belirlemek, çocukların seçim yapma fırsatını azaltabilir. İki seçenek sunmak yararlıysa bunların ikisinin de gerçekten uygulanabilir olmasına dikkat edin: «Arabayı ortak kâğıda mı bırakalım, yoksa doğrudan arkadaşına mı uzatmak istersin?» Çocuğun güvenli başka bir önerisi varsa onu da değerlendirin.
Bazen yetişkin yakın durarak fiziksel güvenliği sağlamalı veya iletişime aracılık etmelidir. Bu destek çocuğun yerine karar vermek anlamına gelmez. Yetişkin önce ne istendiğini anlamaya çalışır, hareket için yardım gerekiyorsa nasıl yardım edeceğini sorar ve karşı tarafın sırasını da görünür tutar. Destek azaldığında oyun daha anlaşılmaz hâle geliyorsa desteği sürdürmek uygun olabilir.
Oyunu bitirmek ve sonra yeniden başlamak
Oyuna başlamadan önce nasıl bitirileceği konuşulabilir: örneğin her çocuk birer tur yaptıktan sonra devam edip etmeyeceğine karar verir. Bu bir zorunlu tur kotası değildir. Bir çocuk daha erken durmak isterse yetişkin bunu kabul eder ve diğer çocuğa anlaşılır biçimde açıklar. Ortak oyuncağın nereye konacağı veya kişisel eşyanın sahibine nasıl döneceği de birlikte belirlenir.
Etkinlik bittikten sonra kısa bir sohbet yeterli olabilir: «Sıranın geldiğini anlamana ne yardım etti?» Çocuk yanıt vermek istemiyorsa konuşmayı uzatmayın. Yetişkin kendi gözlemini belirli tutabilir: «Arabayı ortaya koyunca ikiniz de nereden alacağınızı gördünüz.» «Bugün çok iyi paylaştın» gibi genel bir yargı yerine bu tür bir açıklama, işe yarayan düzenlemeyi sonraki oyunda hatırlamaya yardım eder.
Daha sonra tekrar denemeye karar verirseniz önceki anlaşmayı otomatik olarak geçerli saymayın. Oyuncak, ortam veya çocukların istekleri değişmiş olabilir. Aynı kısa yol yeniden sunulabilir ve her çocuğa kabul edip etmediği sorulabilir. İki turdan sonra bir çocuk farklı bir fikir getirirse diğerinin de görüşünü alın. Birlikte oyun, önceden hazırlanmış kuralı her koşulda sürdürmekten çok, anlaşmayı katılan kişilerle güncelleyebilme fırsatıdır.
Evde veya okulda küçük bir not tutmak
Bir yetişkin sonraki buluşmayı kolaylaştırmak için kısa bir gözlem yazabilir: «İki kâğıt arası tek sürüş anlaşıldı; kart masanın ortasında görüldü; bir çocuk geçişte ara istedi.» Böyle bir not, çocuğun kişiliğine ilişkin bir etiket değildir. Kimin hangi davranışı hangi koşulda gösterdiğini ve hangi yardımın sunulduğunu belirtmek, genel bir yargıdan daha kullanışlıdır.
Notların çocukların mahremiyetini gözeten bir yerde saklanması ve yalnızca gerçekten gerekli kişilerle paylaşılması önemlidir. Çocukların isimlerini veya resimlerini dışarıya göndermek etkinliğin parçası değildir. Aile içinde bir sonraki oyunu planlamak için çoğu zaman sözlü olarak hatırlamak da yeterlidir. Kayıt tutmak çocukların oyundan aldığı keyfin önüne geçmemelidir.
En yararlı sonuç, herkesin uzun süre sırada beklemiş olması değil; çocukların ne zaman oynayacaklarını anlayabildiği ve isteklerini iletebildiği bir düzen bulmaktır. Bugünkü düzen yarın farklılaşabilir. Bir çocuk kartı kullanmayı bırakabilir, diğeri daha kısa bir yol seçebilir veya ikisi birlikte başka oyuncağa geçebilir. Bu değişiklikleri konuşmak, ortak oyunun kendisinin bir parçasıdır.
Aynı anda katkı sunmak da bir seçenektir
Sıra almak, her saniye yalnızca bir çocuğun oyuna katılması gerektiği anlamına gelmez. Örneğin arabayı süren çocuk yönü seçerken diğer çocuk, kabul ederse varış kâğıdını yerinde tutabilir. Bir sonraki turda görevleri değiştirebilirler. Kâğıdı tutan çocuğun kendi arabayı sürme sırası yine açıkça belirlenmelidir; yardımcı olmak onun oynamaktan vazgeçtiği şeklinde yorumlanmamalıdır.
Çocuklar aynı anda katkıda bulunmak istemiyorsa bağımsız kısa turlar da uygundur. İki düzeni karşılaştırırken «Hangisinde ne yapacağını anlamak daha kolaydı?» diye sorabilirsiniz. Biri ortak işi, diğeri ayrı turu tercih edebilir. Tercihler farklıysa her ikisinin kabul edeceği bir düzen bulunabilir ya da oyun bitirilebilir. Amaç, tek bir sosyal davranış biçimini herkese uygulatmak değildir.
Birlikte çalışma sırasında yolun çökmesi veya kâğıdın kayması gibi beklenmedik bir durum çıkarsa çocuklardan biri çözüm önerebilir. Diğeri öneriyi kabul etmek zorunda değildir; yetişkin güvenliği koruyarak ikisinin de fikrini duyurur. Örneğin kâğıdı sabitlemek ya da daha kısa bir yol seçmek konuşulabilir. Çözüm bulunamıyorsa oyuncağı güvenli bir yere koyup ara vermek de geçerli bir sonuçtur.
Yararlı yanıtlar
Çocuk oyuncağını paylaşmak istemiyorsa ne yapmalıyız?
Kişisel eşyasını paylaşmaya zorlamak yerine iki çocuğun da kullanmasına izin verilen başka bir oyuncak seçebilir veya etkinliği erteleyebilirsiniz.
Sıra kartı zorunlu mu?
Hayır. Anlaşılır sözlü işaretler, tek bir hareketin bitişi veya çocukların erişebildiği başka bir yöntem kullanılabilir.
Küçük bir fikri maceraya dönüştürün.
Birlikte kısa bir etkinlik deneyin, ardından keşfinizi günlük yaşama taşıyın.
Bilim ve iyilik
