Türkçe sözcüklerde uyak duymak: Taş, baş ve muz oyunu

Bu oyunda neyi dinliyoruz?

Türkçede «uyak» veya «kafiye», şiir ve söz oyunlarında sözcük sonlarındaki ses benzerliği için kullanılan adlardır. Burada edebiyattaki bütün uyak türlerini sınıflandırmıyoruz. Çocuğun duyabileceği açık bir örnekle başlıyoruz: taş–baş. İki sözcüğün başındaki sesler farklıdır; sonlarında «aş» birlikte duyulur.

«Taş» ile «muz» farklı son sesler içerir. İki sözcüğün birer nesneye ait resimle gösterilmesi veya ikisinin de kısa olması onları uyaklı yapmaz. Soruyu «Hangi resimler birlikte kullanılabilir?» diye değil, «Hangi sözcüklerin sonu benzer duyuluyor?» diye kurun. Böylece anlam ilişkisiyle ses ilişkisi ayrı ayrı ele alınabilir.

Bir resmin her ailede tek bir adı olmayabilir. Çocuk taş resmine «kaya» diyorsa, büyük bir taş parçasını tarif ediyor olabilir. Önce neyi kastettiğini dinleyin; sonra bu turda karşılaştıracağınız sözcüğün «taş» olduğunu açıklayın veya onun seçtiği sözcük için yeni bir çift arayın. Resmin altındaki yazı değil, gerçekte söylenen sözcük dinlenir.

Sözcükleri önce doğal biçimde söyleyip sonra sonlarını biraz belirginleştirebilirsiniz. Uyak üretmek için bir sözcüğe yeni ses eklemeyin veya alışılmadık biçimde değiştirmeyin. Çocukla yetişkinin duyduğu sözcük aynı olmalıdır. Farklı telaffuzlar olduğunda kullanılan gerçek söylenişi dinlemek ve gerekirse daha açık bir örnek seçmek uygundur.

Bir eş seçimi, çocuğun bütün uyakları tanıdığını veya okumaya hazır olduğunu kanıtlamaz. Resmi tanımak, yönergeyi anlamak, sesi duymak ve bir yanıt iletmek farklı taleplerdir. Bir yanıt beklenenden farklıysa önce etkinliğin koşullarını inceleyin; tek turdan geniş bir sonuç çıkarmayın.

Üç büyük resim hazırlayın

Bir taş, bir insan başı ve bir muz resmi çizin veya çocuğun aşina olduğu görselleri kullanın. Resimler, çocuğun ayırt edebileceği büyüklükte ve sade olabilir. Yetişkin materyalin güvenliğini kontrol eder; küçük, ayrılabilir parçalar ağzına nesne götürebilecek bir çocuk için uygun değildir.

Baş resmini gösterirken insanın tüm resmini değil hangi bölümü «baş» diye adlandırdığınızı açıklayın. Çocuk «yüz» veya «kafa» diyebilir; bunlar onun gördüğünü anlatma yollarıdır. «Bu turda baş sözcüğünü söyleyeceğim» diyerek ses karşılaştırmasının hangi sözcüğe dayanacağını netleştirin. Çocuğun kendi başına veya yüzüne dokunmasını istemek gerekmez.

Taş resmini üstte başlangıç sözcüğü, baş ve muz resimlerini altta seçenekler olarak yerleştirin. Her birine işaret ederek adını söyleyin. Bu düzen ilk turda sabit kalabilir. Daha sonra kartların yerini değiştirirseniz çocuğa haber verin ve yeni konumların onun için erişilebilir olduğunu kontrol edin.

Çocuk resimleri eline almak zorunda değildir. Bakışla, işaretle, konuşmayla veya alışık olduğu iletişim cihazıyla seçim yapabilir; yetişkin kartı onun talimatına göre hareket ettirebilir. Bir sinyalin anlamından emin değilseniz «Başı mı seçiyorsun?» diye doğrulayın ve yanıt için zaman tanıyın.

Duyarak karşılaştırma çocuğun erişebildiği bir görev değilse, çocuk ve ailesinin kullandığı dil ve iletişim araçlarına uygun başka bir etkinlik seçin. Yazılmış son harfleri görsel olarak eşleştirmek ilginç olabilir, ancak bunu otomatik olarak işitsel uyak dinleme göreviyle aynı sonuç diye sunmayın.

İlk tur: taş, baş ve muz

Taş resmini gösterip «Taş sözcüğünü dinleyelim. Sonu buna benzeyen hangisi: baş mı, muz mu?» diye sorun. İki seçeneği de sesli söyleyip resimlerine işaret edin. Çocuk sözcüğü tekrar edebilir, kartı gösterebilir veya yeniden dinlemek isteyebilir. Belirli bir sürede cevap verme zorunluluğu koymayın.

Çocuk başı seçerse sözcükleri birlikte tekrar edin: «Taş — baş; sonlarında aş benziyor.» Ardından isterse «taş — muz» çiftini de dinleyip farkı konuşabilirsiniz. Söylenenleri fonetik bir terimle açıklaması gerekmez; seçimini kendi yoluyla göstermesi yeterli bir katkıdır.

Çocuk muzu seçerse hangi özelliği düşündüğünü sorun. Belki muzu seviyor veya iki resmin de nesne olduğunu söylüyordur. «Muzu seçtin. Bu turda sözcüklerin sonunu karşılaştırıyoruz: taş — baş» diyebilirsiniz. Anlamlı bir tercihi reddetmeden ses sorusunu yeniden açık etmek mümkündür.

Çocuk yine taş resmini gösterirse başlangıç kartıyla seçenekleri ayırın: «Taş, karşılaştırdığımız ilk sözcük. Baş ve muz ise diğer seçenekler.» Yetişkin hazır eş olarak taş ile başı yan yana gösterebilir. İlk turda bunun bir model olduğunu belirtin; sonrasında bağımsız bir seçim yapılmış gibi kaydetmeyin.

Yanıt gelmezse yalnızca «taş — baş» çiftini söyleyip bitirebilirsiniz. Resimleri adlandırma, sözcükleri hatırlama ve sonları karşılaştırma aynı anda yeni olabilir. Birlikte dinleme de etkinliğin tamamı olabilir; diğer seçenek bir sonraki uygun zamanda eklenebilir.

Somut bir konuşma ve seçeneklerin kontrolü

Yetişkin: «Taş sözcüğünün sonuna benzeyen bir sözcük arıyoruz. Baş mı, muz mu?» Çocuk: «Muz, çünkü muz yemek istiyorum.» Yetişkin: «Muz istediğini duydum. Ses oyununda taş ile başın sonunu dinleyebiliriz.» Ardından çocuk başka bir tur isteyebilir veya etkinliği bırakabilir. Yiyecek istemesi, resme yanlış baktığını göstermez.

Bu örnekte muz yalnızca resimdir. Çocuk gerçekten açsa yemek veya ihtiyaç duyduğu destek oyun tamamlanana kadar geciktirilmemelidir. Gerçek muz kullanmak etkinliğin koşulu değildir; aile kullanırsa gıda seçimi, güvenlik ve çocuğun tercihleri gerçek duruma göre yetişkin tarafından değerlendirilir.

Çocuk rol değiştirmek isterse bir başlangıç resmi seçebilir, yetişkin de diğerlerinden uyak arayabilir. Taş seçildiğinde baş uygun bir seçenektir. Muz seçildiğinde taş ve baş, muzla aynı sonu paylaşmaz. Yetişkin «Bu iki seçenek arasında uygun bir eş duymuyorum» diyebilir; her turda zorla bir kart seçilmesi gerekmez.

Yeni bir muz uyağı aramak isterseniz «buz» sözcüğünü teklif edebilirsiniz: muz–buz sonlarında «uz» sesini paylaşır. Buz resmini kullanmadan önce çocuğun neyi gördüğünü sorun. Bu örnek gerçek buzla oynama talebi değildir; kâğıt üzerindeki bir resim veya yalnızca sözcükler yeterlidir.

Başlangıçta «Seçeneklerde bir uyak var» mı yoksa «Bakalım var mı?» mı dediğinizi belirtin. İkinci soruda «hiçbiri» gerçek bir yanıt olmalıdır. Çocuk bunu bir kartla, jestle veya kendi iletişim yöntemiyle belirtebilir. Yetişkinin önceden düşünmediği doğru bir açıklama da birlikte incelenebilir.

Başka Türkçe uyak çiftleri

«Kaz» ve «yaz» sözcüklerinin sonunda «az» duyulur. Kaz resmi ve mevsim olarak yazı anlatan bir çizim kullanabilirsiniz. «Yaz» sözcüğü farklı bağlamlarda başka anlamlar da taşıyabilir; hangi anlamı seçtiğinizi açıklamak, resim ile söylenen sözcüğün eşleşmesine yardımcı olur. Uyak sorusu yine sözcük sonunun sesine ilişkindir.

«Bal» ve «dal» sonlarında «al» paylaşır. Dal için bir ağaç dalı resmi, bal için bir kavanoz resmi hazırlanabilir. Gerçek bal veya dalı etkinliğe getirmek gerekmez; çocuk görseli veya yalnızca söylenen sözcükleri kullanabilir. Yiyeceğin tüketimi ses oyunundan ayrı bir aile kararıdır.

«El» ve «sel» sonlarında «el» duyulur. Sel sözcüğünün anlamı veya görseli çocuk için kaygı verici ya da yabancıysa başka bir çift seçin. Uyak bulunabilmesi, her kavramın her çocukla hemen kullanılması gerektiği anlamına gelmez. Tanıdık ve rahat bir bağlam önceliklidir.

«Taş», «baş» ve «kaş» üçlüsünde her sözcüğün sonu «aş» ile benzer duyulur. Taşa iki seçenek sunarken baş ve kaşın ikisi de uygundur; bunu önceden söyleyin. Tek doğru cevap bekleyen bir soru hazırladıysanız aynı anda iki uygun kart koymamak veya birden fazla yanıta izin vermek gerekir.

Farklı sözcükler aynı son seslere sahip olabilir; aynı anlamı taşımaları gerekmez. Öte yandan kaz ve ördek anlam bakımından ilişkili olabilir ama bu ilişki tek başına uyak oluşturmaz. Çocuk bir anlam grubu kurduğunda bunu da dinleyip ses sorusunu ayrıca belirtebilirsiniz.

Bir çiftin yazılı biçimi benzer görünse bile karar verirken gerçek telaffuzu dinleyin. İki insan aynı resmi farklı adlandırırsa önce hangi sözcüğün söylendiğini belirleyin. Özellikle özel adlar veya bilinmeyen sözcüklerde yetişkin de emin olmayabilir; böyle bir durumda daha açık bir çift seçmek dürüst bir yoldur.

İlk ses, son ses ve anlam farklı sorulardır

«Taş» ve «tarak» aynı başlangıç sesine dikkat çekmek için kullanılabilir; fakat bu onları taş–baş çiftindeki gibi sonları benzer yapmaz. İlk ses oyunu oynuyorsanız başa, uyak oyunu oynuyorsanız sona dinleme daveti yaptığınızı açıkça söyleyin. Aynı resim seti farklı kurallarla kullanılabilir.

Önce «Taşla aynı sesle başlayan hangisi?» diye sorup taş ve tarak örneğine bakabilirsiniz. Daha sonra yeni bir tur olduğunu belirterek «Taşla sonu benzer olan hangisi?» dersiniz; bu kez başı seçebilirsiniz. Çocuğun önceki kurala devam etmesi anlaşılırdır. Kural değiştiğinde yönergeyi yeniden gösterin.

Benzer anlam da ayrı bir ölçüttür. Taş ve kaya yakın anlamlı olabilecek sözcüklerdir, ancak bu durum son seslerinin taş–baş gibi benzer olduğu anlamına gelmez. Çocuk onları anlamlarına göre eşleştirirse doğru gözlemini kabul edin ve ses sorusunu ayrıca kurun.

Aynı son harfi görmek de her zaman bütün uyak ilişkisini göstermez. Bu etkinlikte yetişkin sözcükleri gerçekten söyler ve kulağa gelen sona dikkat eder. Yazılı biçimle ilgilenen çocuk için harf karşılaştırması yapılabilir, ancak bunun işitsel sorudan farklı bir etkinlik olduğu açıklanmalıdır.

Kısa bir sözcüğü dinlemekle sözcüğün hecelerini saymak da ayrı işlerdir. Taş ve baş birer heceden oluşur; bu, herhangi iki tek heceli sözcüğün uyaklı olduğu anlamına gelmez. «Taş» ve «muz» ikisi de kısa olmasına rağmen sonları farklı duyulur.

Çocuğun farklı yanıtlarına alan açın

Çocuk taşla başı eşleştirir ama nedenini söylemek istemezse cevap zorla sözlü açıklamaya dönüştürülmez. Yetişkin çifti tekrar edip kendi duyduğu «aş» sonunu paylaşabilir. Çocuk kartı gösterebilir, başka bir oyuna geçebilir veya yalnızca dinleyebilir.

Çocuk «baş» yerine «kafa» sözcüğünü söylüyorsa, ilk önce onun kastettiği resim ve sözcüğü kabul edin. Taş–kafa, taş–baş çiftinin aynı ses karşılaştırması değildir. Bu tur için baş sözcüğünü kullanmayı önerin; istemezse onun seçtiği sözcükle yeni bir araştırma yapabilir veya başka bir örneğe geçebilirsiniz.

Çocuk anlamsız bir sözcük uydurursa önce onu olduğu gibi dinleyin. Sonu taşla benziyorsa «Bu uydurduğun sözcüğün sonu benzer geliyor» diyebilirsiniz. Sonra isterse bilinen bir sözcük arayabilirsiniz. Ses oyunu ile sözlükte bulunan bir kelime bulma görevi farklıdır; birini diğerinin zorunlu koşulu yapmayın.

Çocuk aynı sözcüğü iki kez söylerse — «taş, taş» — sesler elbette aynıdır. Oyunun hedefi başka bir sözcük aramaksa bunu açıklayın: «Şimdi taşla sonu benzeyen başka bir sözcük bulalım.» Çocuk «benzer» yönergesini «aynı» diye yorumlamış olabilir; bu yanıt, sözcüğü duymadığı anlamına gelmez.

Çocuk hiç yanıt vermezse gözlemi dürüstçe sınırlayın. Bir turda yanıt alınmamış olması, çocuğun hiçbir uyak duymadığı veya her şeyi anladığı sonucunu vermez. Yetişkin resmi gösterebilir, sözcükleri tekrarlayabilir veya oyunu bitirebilir. Başka bir zaman farklı bir erişim veya daha tanıdık bir çift denenebilir.

Etkinliği basitleştirin veya genişletin

İlk olarak yalnızca taş ve baş resimlerini yan yana koyup yetişkinin çifti söylemesini sağlayın. Çocuk dinleyebilir veya bir resmi seçebilir. Muz seçeneğini ancak ihtiyaç ve istek varsa ekleyin. İki resmi incelemek ve üç sözcükten seçim yapmak aynı miktarda dikkat veya bellek gerektirmez.

Çocuğa seçeneklerden birini açıkça modelleyebilirsiniz: «Taş ve başın sonu benziyor.» Daha sonra kartların yerini değiştirip yeniden karşılaştırma teklif edin. Modelin önce gösterildiğini unutmayın; yeni seçim bu destekle gerçekleşir. Modeli gizlemek veya bellekten hatırlatmak ayrı bir görevdir.

Daha geniş bir turda taş için baş, kaş ve muz seçeneklerini kullanın. Baş ve kaş uygundur; muz uygun değildir. «Birden çok resim seçebilirsin» demek, ilk doğru seçimden sonra çocuğun cevabını eksik saymaktan daha açıktır. Çocuk yalnızca birini seçip bitirmek isterse buna izin verin.

Başka bir seçenek, üç sözcükten sonu farklı olanı bulmaktır: taş, baş, muz. Bu örnekte muzun sonu diğer ikisinden farklıdır. Önce üç sözcüğü de adlandırın ve ölçütün ses sonu olduğunu söyleyin. Renk, nesne türü veya çocuğun sevdiği resim başka bir gruplama oluşturabilir.

Çocuk yetişkine bir çift önerirse sözcükleri aynı biçimde yeniden söyleyin. Anlamını veya telaffuzunu bilmiyorsanız sorun. Emin olunmayan bir sözcüğü kesin uyaklı ya da uyaksız ilan etmek yerine daha tanıdık bir örnekle devam etmek mümkündür.

Şarkı, kitap ve aile dilindeki örnekler

Bir kitap okurken gerçekten metinde geçen ve çocuğun bildiği iki sözcüğe dikkat çekebilirsiniz. Önce hikâyeyi takip edin; çocuk ilgilenirse sonlarını tekrar dinleyin. Her sayfada soru sormak veya bir şiirin tamamını alıştırmaya çevirmek gerekli değildir. Çocuk okumaya devam edilmesini isteyebilir.

Ailenin bildiği bir tekerlemede dikkat çeken iki sözcük varsa onları doğal söyleyişleriyle karşılaştırın. Şarkının melodisi bazı sesleri uzatabilir; sözcükleri normal konuşma biçiminde de söylemek farkı incelemeye yardımcı olur. Bütün sözleri yazmak gerekmez; karşılaştırılan iki sözcüğü adlandırmak yeterlidir.

Bir evde birden fazla dil konuşulabilir. Türkçe taş–baş çiftinin başka bir dile çevrilmesi aynı ses benzerliğini korumayabilir. Her dilde gerçekten söylenen biçimleri ayrı dinleyin ve çocuğun tanıdığı adlandırmaları kullanın. Tek bir aile dili veya kahvaltı, okul ya da yaşam düzeni varsaymak gerekmez.

Dışarıda yürürken resim olmadan sözcüklerle oynanabilir; ancak yol güvenliği ve duyulabilirlik önceliklidir. Gürültülü veya dikkat gerektiren bir durumda oyunu sonraya bırakın. Çocuk bir taş görse bile ona dokunması veya yerden alması etkinliğin koşulu değildir.

Üç turda farklı soruları karşılaştırın

Birinci turda taş ve baş resimlerini hazır bir çift olarak gösterin. Yetişkin iki sözcüğü doğal biçimde söyler ve sonlarındaki benzerliği belirtir. Çocuk isterse bir resmi seçer veya yalnızca dinler. Bu turda çocuktan üç seçenek arasından bağımsız bir eş bulması beklenmez.

İkinci turda taş başlangıç resmi olarak kalır; baş ve muz seçenekleri eklenir. Yetişkin her iki seçeneği yeniden adlandırır ve çocuğun erişebildiği bir seçim yolu sunar. Çocuk başı gösterirse «taş–baş» çifti tekrar dinlenebilir. Birinci turdaki gösterimin ikinci tur için bir model olduğunu gözlemde belirtin.

Üçüncü turda çocuk başlangıç resmini seçebilir. Eğer muz seçilirse bu kez buz ve taş arasında seçim sunulabilir: muz–buz sonlarında «uz» benzerdir. Kartların neyi gösterdiği önceden açıklanır. Çocuk taşla başlamayı tercih ederse önceki örneğe dönebilir; üçüncü tur farklı bir kelimeyi zorunlu kılmaz.

Bu üç tur art arda yapılmak zorunda değildir. Hazır çifti incelemek, seçeneklerden birini belirlemek ve başlangıç sözcüğünü seçmek ayrı kararlar içerir. Çocuk ilk turdan sonra durmak isterse materyali kaldırın. Başka bir gün aynı çiftle veya farklı bir sözcükle yeniden başlamak aileye kalmıştır.

Bir turdan diğerine geçerken kartların yerini değiştirdiyseniz bunu gösterin. Çocuğun önceki turda soldaki karta uzanması, sonraki turda yine soldaki kartın doğru olduğu anlamına gelmez. Seçeneklerin yerini değiştirmek bir kontrol olabilir, fakat konumun erişilebilirliği ve yönergenin anlaşılması da göz önüne alınmalıdır.

Çocuk taşı gösterip «taş», başı gösterip «baş» dediğinde yetişkin her iki adı ayrı ayrı duyduğunu belirtebilir. Sonra «Bu iki sözcüğün sonunda ne benziyor?» sorulabilir. Çocuğun cevabı bir ses taklidi, jest veya başka bir ileti olabilir. Tek bir doğru açıklama cümlesi beklemek gerekli değildir.

Baş resmini «yüz» diye adlandıran çocukla oynarken iki farklı soruyu ayırın. Resimde yüz görülmesi mümkündür; yetişkinin kullanacağı sözcük «baş» ise bunu açıkça söylemelidir. Çocuk «yüz» sözcüğüyle devam etmek isterse ses karşılaştırmasını bu yeni sözcüğe göre yeniden planlayın. Önceki taş–baş sonucunu yeni sözcüğe otomatik taşımayın.

«Muz» yerine gerçek bir nesne kullanılıyorsa nesnenin güvenli biçimde sunulması ve yiyecek olarak kullanılıp kullanılmayacağı aileye bağlıdır. Resimdeki muz yalnızca bir sözcük seçeneğidir. Çocuğu muzu yemeye, paylaşmaya veya oyunu bitirmeden yemeği beklemeye zorlamak uyak sorusuyla ilgili değildir.

Çocuk iki kartı aynı anda seçerse her seçimi tek tek dinleyebilirsiniz: taş–baş ve taş–muz. İlk çiftte «aş» ortak duyulur; ikinci çiftte aynı son yoktur. Çocuğun iki resmi sevmesi ile iki sözcüğün uyaklı olması farklı iddialardır. İki seçimi duyduktan sonra hangisini kastettiğini yeniden sorabilirsiniz.

Bir ses kaydı kullanılacaksa sözcüklerin açık ve erişilebilir duyulduğundan, resimlerle doğru eşleştiğinden emin olun. Kaydı tekrar oynatmak bazı çocuklara yardımcı olabilir; başkaları canlı konuşmayı tercih edebilir. Ses düzeyi çocuğa uygun olmalı ve çocuk kaydı durdurmak isterse bu seçim kabul edilmelidir.

Uyak sözcüğü ailede kullanılmıyorsa yetişkin «sonu benzer duyulan sözcükler» ifadesiyle başlayabilir. Daha sonra isterse «Buna uyak da denir» diye adlandırır. Terimi söyleyebilmek ilk dinleme sorusunun ön koşulu değildir. Aynı şekilde «kafiye» sözcüğü tercih ediliyorsa iki adın bu bağlamda kullanıldığı açıklanabilir.

Çocuk her sözcüğe bir nesne hareketi eklemek isterse büyük kartları bir kutunun yanına koyabilir. Kartın yer değiştirmesi sözcüğün sesini değiştirmez. Her hareketi ayrı bir ses olarak saymak yerine önce sözcüğü söyleyip sonra seçimi gösterin. Fazla hareket dikkat dağıtıyorsa kartları sabit tutmak da mümkündür.

İki çocukla oynarken birinin resim seçmesi, diğerinin sözcüğü söylemesi zorunlu roller değildir. Her ikisi de kendi iletişim yoluyla seçim yapabilir veya yalnızca izleyebilir. Yetişkin bir çocuğun yanıtını diğerinin adına tamamlamamalı; kimin hangi katkıyı verdiğini açık tutmalıdır.

Çocuklardan biri farklı bir sözcük önerirse, diğerinin onu biliyor olmasını varsaymayın. Sözcüğü söyleyen kişi anlamını anlatmak isteyebilir; yetişkin de uygun bir açıklama sunabilir. Ardından birlikte ses sonuna dönülebilir. Anlamı açıklamak ile uyak seçimini doğrulamak ayrı adımlardır.

Yetişkinin kendi hatası da gözden geçirilebilir. Örneğin aynı başlangıç sesine dikkat edip yanlışlıkla taş ile tarağı uyaklı ilan ederse iki sözcüğü yeniden söyleyebilir: «Başlarını dinledim, ama sorumuz sonlarıydı.» Doğal bir düzeltme, çocuğu sınamak için sürekli bilerek yanlış yapmayı gerektirmez.

Çocuğun seçtiği cevabı anlamadan «doğru» demek de yanlış anlamayı saklayabilir. Önce hangi karta veya sözcüğe işaret ettiğini doğrulayın. Ardından «Taş ve başın sonunda aş duyuyorum» gibi gözlenebilir bir açıklama yapın. Çocuk erişilebilir başka bir sinyalle yetişkinin yorumunu düzeltebilir.

Başka bir gün aynı resimlerle anlam eşleştirmesi yapmak isterseniz yeni soruyu açıkça duyurun. Örneğin «Hangisi bir hayvandır?» sorusunda kaz resmi seçilebilir; bu, kazın hangi sözcükle uyaklı olduğunu sormaz. Aynı materyalin farklı oyunlarda kullanılması, kuralların her zaman aynı kaldığı anlamına gelmez.

Bir resmin altında yazı varsa ve çocuk onu okuyorsa, hangi desteği kullandığını kesin olarak varsaymayın. Yazıyı isterse görebilir; işitsel bir karşılaştırma yapmak istiyorsanız sözcükleri sesli sunun ve iletişim tercihine saygı gösterin. Yazıyı örtmek çocuk için zorlaştırıcıysa alternatif bir görev seçilebilir.

Tek seferlik bir sonuçtan «çocuk uyak biliyor» gibi geniş bir kayıt yerine kullanılan sözcükleri ve yetişkin desteğini yazmak daha açıklayıcıdır. Örneğin «Taş ve baş modeli gösterildikten sonra çocuk baş resmine baktı» ifadesi, gözleneni sınırlar. Bakışın seçim anlamına gelip gelmediğini de çocuğun alışık olduğu yöntemle doğrulamak gerekir.

Sonraki buluşmada aynı kartları sakladıysanız hepsinin mevcut ve okunaklı olduğundan emin olun. Baş resmi kayıpsa taş için iki seçenekli eski soruyu aynı biçimde sunamazsınız. Eksik resmi hazırlayın veya yeni bir çift seçip koşulları değiştiği şekilde anlatın. Materyal eksikliği çocuğun hatası değildir.

Çocuk sevdiği çifti aileden başka birine göstermek isterse, hangi iki sözcüğü paylaşmak istediğini kendisi seçebilir. Yetişkin önce sözcükleri doğru söyleyip söylemediğini kontrol eder. Paylaşım isteğe bağlıdır; çocuk konuşmak istemiyorsa onun yerine gösterim yapmadan önce iznini almak uygundur.

Çocuğun «taş ile baş aynı mı?» sorusu, bütün sözcüğün aynı olup olmadığını da anlatabilir. Yetişkin başlangıçların farklı, sonların benzer olduğunu söyleyip iki sözcüğü tekrar eder. Böylece uyak ilişkisi, iki sözcüğün bütün sesleriyle aynı olduğu iddiasına dönüşmez.

Kaz–yaz çiftinde resimlerin anlamını açıklamak için bir ördek resmi kullanıp ona sessizce «kaz» demek uygun değildir. Gerçekte ne çizildiğinden emin değilseniz daha anlaşılır bir görsel seçin veya sözcükleri resimsiz söyleyin. Çocuğun gördüğüyle yetişkinin söylediği arasında gereksiz çelişki oluşturmamak, ses sorusunu daha anlaşılır kılar.

Çocuk bu oyun yerine bir kitap dinlemek isterse kitabı okuyup kartları kaldırabilirsiniz. Paylaşılan okuma mutlaka soru içermek zorunda değildir. Başka bir gün çocuk kendi seçtiği iki sözcüğü karşılaştırmak isterse yetişkin önce onları dinler ve gerekirse hangi sözcüklerin söylendiğini doğrular.

Yetişkinin hazırladığı listedeki bütün çiftler tek oturumda sunulmak zorunda değildir. Taş–baş örneği bir karşılaştırma için yeterlidir; muz–buz veya bal–dal daha sonraki bir seçim olabilir. Her yeni çiftte sözcüklerin anlamı, telaffuzu ve çocuğun yanıt yolu yeniden göz önüne alınır.

Gözlem kaydı ve devam

Somut bir not şöyle olabilir: «Yetişkin taş, baş ve muz sözcüklerini söyledi; resimler görünürken çocuk baş kartını gösterdi.» Yetişkin daha önce doğru çifti modellediyse bunu da yazın. Bu, belirli bir turdaki eylemi ve desteği anlatır; bütün uyakları bağımsız tanıma iddiası değildir.

Çocuk bakışla seçim yaptı ve yetişkin kartı taşıdıysa iki rolü ayrı belirtin. İki seçenek arasından seçim, serbestçe yeni sözcük üretmekten farklıdır. Sonraki gün başka resimler veya farklı yönerge kullanılırsa koşullar değişir. Not tutmak isteğe bağlıdır; amaç çocuğa puan vermek değildir.

Aile çocuğun işitmesi veya konuşması hakkında soru taşıyorsa uygun bir uzmanla kendi durumunu görüşebilir. Tek bir oyun yanıtı tanı koydurmaz. Materyalin erişilebilirliği, sözcüklerin tanıdıklığı ve ortamın ses düzeyi, gözlenen yanıta ilişkin önemli bağlamlardır.

Çocuk ekranda devam etmek isterse BrainHunters’ın harfler ve sözcükler bölümündeki kullanılabilir etkinliklere birlikte bakın. Bir harfi tanıma, ilk sesi duyma ve uyak karşılaştırma aynı soru değildir. Gerçek yönergeyi okuyup çocuğun tercih ettiği iletişim desteğiyle seçin.