Yüzer mi batar mı? Tahta blokla deneyi ve çizimi karşılaştırın

Karşılaştıracağımız iki şey

Sığ bir kapta yapılan deney, bloğun suya bırakıldığında ne yaptığını görme fırsatı verir. Yetişkin nesneyi yavaşça yerleştirir; katılımcılar yüzeyde kalıp kalmadığını, dibe ulaşıp ulaşmadığını veya başka bir durum olup olmadığını gözlemler. Bu sonuç, deneyin yapıldığı zamana ve kullanılan nesneye aittir.

Çizimse hareketli denemenin bir temsilidir. Kâğıda su yüzeyi ve blok işareti çizildiğinde, o anda görülen konum daha sonra konuşulabilir. Fakat çizimdeki bir blok suya gerçekten bırakılmış değildir; yalnızca çizime bakmak yeni bir nesnenin yüzüp yüzmeyeceğini sınamaz. Resim ve deney birbirini tamamlayabilir, ama aynı işi yapmaz.

İlk karşılaştırma için tek bir blok ve tek deneme yeterlidir. Çocuğun hem nesneyi tanımasına hem de neyi kaydetmek istediğini seçmesine zaman verin. Su kullanmak uygun değilse kuru bir resim üzerinden «Bu çizim ne gösteriyor?» diye konuşabilirsiniz. Böyle bir konuşmayı yapılmış bir su deneyi olarak anlatmayın.

Malzeme ve gözetim

Yaşa uygun büyük, temiz ve suyla kısa süre temas etmesinde sakınca olmayan bir tahta blok seçin. Kıymık, gevşek parça veya bilinmeyen kaplama varsa başka bir nesne kullanın. Sığ, dengeli bir kap, az miktarda su, kurulama bezi ve çizim için kâğıtla kalem hazırlayın. Kâğıdı sudan ayrı, kuru bir alanda tutmak kayıt yapmayı kolaylaştırır.

Su bulunan etkinlik boyunca bir yetişkin çocuğu yakından ve dikkatle gözetir; küçük çocuklar suyun yakınında başka bir çocuğun gözetimine bırakılmaz. Kap kullanılmadığında yetişkin suyu boşaltır ve kaldırır. Dökülen suyu hemen silin; elektrikli cihazları ve kabloları çalışma alanından uzak tutun. Suya erişimi güvenli biçimde gözetmek mümkün değilse o gün su kullanmadan çizimleri konuşmak daha uygundur.

Bloğu suya yetişkin yavaşça bırakabilir. Çocuk nesneyi seçerek, tahminini göstererek, ne gördüğünü söyleyerek veya çizimin yapılacağı yeri belirleyerek katılabilir. Ellerini ıslatmak istemeyen birini zorlamayın. Materyallerin yaşa uygun seçilmesi ve sürekli yetişkin gözetimi, etkinliğin herhangi bir bölümünden ayrı düşünülemez.

Tahmini deneyden önce kaydedin

Bloğu kuru hâlde gösterin ve sorun: «Bu bloğu suya yavaşça bırakırsak ne olacağını düşünüyorsun?» Çocuk «yüzeyde kalır», «dibe gider» diyebilir ya da emin olmadığını belirtebilir. İşaret, bakış, çizim veya alışık olduğu iletişim aracıyla yanıt vermesi de mümkündür. Önce hangi nesneden ve hangi kaptan söz ettiğinizi birlikte belirleyin.

Tahmini küçük bir kâğıda tarih ya da sırayla birlikte yazabilirsiniz: «Denemeden önce: yüzeyde kalacağını düşünüyorum.» İsterseniz çocuğun seçtiği bir simge kullanın. Kâğıtta neyin tahmin olduğunu belirtmek önemlidir; aynı resim daha sonra görülmüş bir sonucu temsil ediyormuş gibi anlaşılmamalıdır.

Bir tahmin doğru çıkmak zorunda değildir. Çocuk fikrini deneyden önce değiştirmek isterse yeni düşüncesini ve değiştiği zamanı not edebilirsiniz. Sonucu gördükten sonra yapılan açıklamayı da «gözlemden sonra» diye ayırın. Böylece başlangıçtaki belirsizlik silinmez ve karşılaştırılacak iki ayrı kayıt oluşur.

Bloğu suya bırakın ve bakın

Yetişkin bloğu su yüzeyine yakın bir yerden yavaşça bırakır; itmez veya kabın dibine bastırmaz. Önce hareketi izleyin, sonra nesnenin kısa bir süre sonra nerede durduğunu gözlemleyin. «Yüzeyde duruyor», «dibe değdi» veya «henüz karar veremiyorum» gibi ifadeler, gerçekte görüleni anlatmaya yardımcı olur.

Bloğun bir bölümü suyun altında, bir bölümü üstünde kalabilir. Bu durum, nesnenin hiçbir kısmının ıslanmaması gerektiği anlamına gelmez. Eğer kap çok sığsa blok dibe temas ederken üst kısmı da yüzeyin üzerinde olabilir; o zaman «yüzüyor» demeden önce zemine temas edip etmediğini dikkatle inceleyin. Uygun ve güvenli koşullar sağlanamıyorsa gözlemi belirsiz olarak bırakın.

Bazı nesneler zamanla su alabilir veya yön değiştirebilir. İlk anda görülenle bir süre sonra görüleni ayrı kaydedin; belirli bir sürede her tahta bloğun aynı sonucu vereceğini varsaymayın. Çocuk denemeyi bitirmek isterse yetişkin nesneyi çıkarır, kurular ve suyu güvenli biçimde boşaltır.

Sonucu çizime aktarın

Kâğıda kabı ve su yüzeyini temsil eden bir çizgi çizin. Bloğun gözlem anındaki konumunu bu çizgiye ve kabın dibine göre gösterin. Örneğin blok yüzeydeyse resimde bir bölümü çizginin altında, bir bölümü üstünde gösterilebilir; ama gerçek blokta gözlenen durum farklıysa çizim ona göre yapılmalıdır. Resim bir beklentiyi değil, seçilen andaki gözlemi anlatsın.

Çocuk çizimi kendisi yapabilir ya da yetişkine «çizgiyi buraya koy» diye yön verebilir. Önce hangi işaretin kap, su ve blok anlamına geldiği konusunda anlaşın. Çizim bir fotoğraf kadar ayrıntılı olmak zorunda değildir; yine de nesnenin yüzeye veya dibe göre konumu anlaşılmalıdır. Çocuğun kullandığı işaretin anlamını sormadan değiştirmeyin.

Tahmin resmiyle gözlem resmini yan yana koyuyorsanız her birini etiketleyin. İkisi aynı olabilir veya olmayabilir. Önemli olan, başlangıçta düşünüleni sonuca göre sessizce düzeltmemektir. Katılımcılar farklı işaretler kullanmışsa, karşılaştırmadan önce hangi işaretin neyi temsil ettiğini birlikte açıklayın.

Nesnenin sunduğu bilgi

Gerçek deney hareketi ve zaman içindeki değişimi görmeyi sağlar. Blok bırakıldığında dönebilir, bir kenarı suya önce değebilir veya bir süre sonra farklı bir konum alabilir. Yetişkin ve çocuk, nesnenin belirli anda nerede olduğuna birlikte bakabilir. Bunlar tek bir sabit çizimde her zaman görünmeyen ayrıntılardır.

Buna karşılık suyun bulunduğu düzenek hazırlık ve yakın gözetim gerektirir. Islak nesneleri kurulamak, döküntüleri temizlemek ve kabı boşaltmak gerekir. Bir deneyin erişilebilir ya da uygun olmadığı günlerde çizim veya önceden kaydedilmiş bir görüntü hakkında konuşulabilir; ancak bu seçenekler yeni bir fiziksel sınamanın yerini aldıklarını iddia etmez.

Gerçek nesneye bakarken de yorum sınırlarını koruyun. Bir bloğun bu denemede yüzeyde kalması, bütün tahta nesnelerin her koşulda aynı davranacağı sonucunu vermez. Farklı ağaç türleri, nesnenin biçimi, kaplaması veya içine aldığı su sonucu etkileyebilir. Eldeki nesnenin davranışını kaydetmek, geniş bir kuralı kanıtsız ilan etmekten daha güvenilirdir.

Çizimin sakladığı ve saklayamadığı şeyler

İyi etiketlenmiş bir çizim, deneyden sonra su boşaltılsa bile bloğun seçilen andaki konumunu hatırlatabilir. İki kişinin farklı zamanlarda yaptığı gözlemleri karşılaştırırken de yararlıdır. Örneğin bir resim bırakıldıktan hemen sonrayı, diğeri daha sonraki bir ânı gösterebilir. Hangi resmin hangi zamana ait olduğunu yazın veya işaretleyin.

Bir çizim hareketin yönünü, nesnenin dönmesini ya da dalgalanan suyu ancak seçilen işaretler kadar gösterir. Oku «hareket yönü» diye açıklamak gerekir; aksi hâlde başka bir kişi onu nesnenin parçası sanabilir. Bir çizim ayrıca bloğun kütlesini, malzemesini veya suyun sıcaklığını otomatik olarak içermez.

Çocuğun çizimi beklediğiniz gibi görünmüyorsa «Bu çizgi neyi gösteriyor?» diye sorun. Belki çizgi su yüzeyi değil, kabın kenarıdır. Açıklama alındıktan sonra çizimi gerçek deneyle karşılaştırabilirsiniz. Sanatsal beceriyi değerlendirmek yerine, kullanılan temsilin hangi bilgiyi aktardığına odaklanın.

Tahminle gözlemi yan yana koymak

Bir tarafta «önce düşündüğüm», diğer tarafta «deneyde gördüğüm» başlıklı iki alan hazırlayın. İfadeleri yetişkin yazabilir; çocuk simge seçebilir veya resim yapabilir. Deneme sonuçlandıktan sonra ilk alanı silmeyin. Birbirinden farklı iki kayıt, fikrin nasıl değiştiğini görmeye yardımcı olabilir.

Eğer sonuç tahminle aynıysa da iki bilgiyi ayrı adlandırın: Biri önceden söylenen düşünce, diğeri nesne suya bırakıldıktan sonraki gözlemdir. Tahminin tutması, deneyi gereksiz kılmaz. Deney, belirli koşullarda ne olduğunu görme fırsatı sağlar; tahmin ise önceden beklentiyi açık eder.

Sonuç açık değilse «kararsız kaldık» yazmak da geçerlidir. Örneğin nesne kabın kenarına takılmış ya da dip ile yüzey arasındaki durum seçilememiş olabilir. Güvenli koşullarda yeniden deneyip denememeye birlikte karar verin. Yeni denemenin koşulları değişirse bunu önceki kaydın yanına ekleyin.

Aynı nesneyi yeniden denemek

İlk denemeden sonra blok çıkarılıp kurulandıysa yeniden suya bırakılabilir. Önce yeni denemenin neden yapıldığını konuşun: Örneğin ilkinde kenara değdiği için sonucu görmek zor olmuş olabilir. Yetişkin aynı kabı ve uygun miktarda suyu kullanır; bloğu yine yüzeye yakın yerden, bastırmadan bırakır. Çocuk iki denemenin sonucunu ayrı ayrı kaydedebilir.

İki denemenin koşulları tam olarak aynı olmayabilir. Blok ilk denemede ıslandıysa ikinci kez suya girdiğinde önceki kadar kuru değildir. Nesnenin yönü veya suyun hareketi de değişebilir. Bu ayrıntılar ikinci denemeyi değersiz yapmaz; yalnızca gözlemleri değerlendirirken nelerin değişmiş olabileceğini düşünmeyi gerektirir.

Eğer iki sonuç farklı görünüyorsa, birini hemen silmek yerine her ikisini saklayın ve hangi ânda ne görüldüğünü anlatın. Yetişkin gerekirse denemeyi durdurur; sürekli tekrar, her belirsizliği çözmek zorunda değildir. Daha fazla veri toplamak ancak katılımcılar istekliyse ve suyla güvenli çalışma sürdürülebiliyorsa uygundur.

Başka bir nesne seçerken

İkinci bir nesneyi ancak ilk bloğun sonucu kaydedildikten sonra seçin. Yaşa uygun, temiz ve suyla temas etmesinde sakınca olmayan büyük bir oyuncak parçası kullanılabilir. Yetişkin kırılma, küçük parça, keskin kenar ve bilinmeyen kaplama gibi özellikleri kontrol eder. Elektrikli ya da pilli bir nesne suya konmaz.

Nesnelerin adlarını ve özelliklerini denemeden önce konuşun: «Bu tahta blok; bu ise içi boş plastik bir oyuncak.» Çocuk her biri için ayrı tahminde bulunabilir. Yetişkin her nesneyi ayrı ayrı suya bırakır ve hangi sonucun hangi nesneye ait olduğunu kaydeder. Aynı anda iki nesne kullanmak, birbirlerine dokunmaları veya görüşü kapatmaları nedeniyle karşılaştırmayı zorlaştırabilir.

Büyük bir nesnenin mutlaka batacağını, küçük bir nesnenin mutlaka yüzeceğini söylemeyin. Boyut tek başına sonucu belirlemez. İçi boş bir oyuncak, su alırsa veya ters dönerse aynı biçimde davranmayabilir. Her denemede nesnenin nasıl yerleştirildiğini ve ne kadar süre gözlendiğini tarif etmek, genellemeleri sınırlandırır.

Su ve nesne arasındaki ilişki

Yetişkinler için daha ayrıntılı açıklama, suyun nesneye yukarı yönlü kaldırma kuvveti uygulamasını ve yer değiştiren suyu içerir. Nesnenin ağırlığı ile suyun sağladığı destek arasındaki ilişki sonucu etkiler. [OpenStax’ın Arşimet ilkesi açıklaması](https://openstax.org/books/university-physics-volume-1/pages/14-4-archimedes-principle-and-buoyancy), kaldırma kuvveti ve yer değiştiren sıvı arasındaki ilişkiyi ele alır.

Çocuğa ilk karşılaşmada formül anlatmak gerekmez. «Su bu nesneyi destekleyebiliyor mu, gel birlikte bakalım» gibi bir soru gözlemi başlatabilir. Ancak bütün davranışı sadece «hafif olan yüzer» diye açıklamak yanıltıcı olur: Yoğunluk, nesnenin yapısı ve yer değiştirdiği su gibi etkenler önem taşır. Gözlenen sonucu açıklayamadığınızda bunu söylemek uygundur.

Nesnenin su üstünde dengede durması ile yetişkinin onu eliyle tutması farklı durumlardır. Denemede nesneyi güvenli bir biçimde bıraktıktan sonra elin desteğini kaldırın ve gözlemleyin. Kabın dibi veya kenarı nesneye destek veriyorsa bunu not edin. Böylece çizimdeki konumun hangi koşulda görüldüğü daha anlaşılır olur.

Biçim değişirse soru da değişir

Bir nesnenin şekli ve içindeki boşluk, suyla nasıl etkileştiğini etkileyebilir. Örneğin içi boş, suya uygun bir oyuncak tekne yüzeyde dururken aynı malzemeden dolu başka bir parça farklı davranabilir. Fakat bunlar farklı nesnelerdir; yalnızca teknenin biçiminin sonuca neden olduğunu söylemek için diğer özelliklerin de nasıl değiştiği bilinmelidir.

Tahta bloğu kesmek, delmek veya kaplamasını değiştirmek bu etkinlik için gerekli değildir. Çocuk bir tekne resmi çizmek isterse bunun yeni bir fikir olduğunu belirtin. Çizim, teknenin gerçekten ne yapacağını gösteren bir deney sonucuna dönüşmez. Güvenli uygun bir model varsa ayrı bir deneme planlanabilir ve yeni tahmin kaydedilebilir.

Bu ayrım özellikle karşılaştırmada yararlıdır: «Bu bizim ilk bloğumuzun çizimi; bu da henüz denenmemiş tekne fikri.» İki resmin de üzerinde su çizgisi bulunması, aynı veriye dayandıkları anlamına gelmez. Etiketler, hayal edilen tasarımı ve gözlenen nesneyi birbirinden ayırmaya yardımcı olur.

Yüzey, orta bölge ve dip

İlk soruda iki seçenek sunmak kolay olabilir: «Sence yüzeyde mi kalacak, dibe mi gidecek?» Gerçek gözlem bu iki resme tam uymayabilir. Nesne kabın yanına takılabilir, bir bölümünde hava kalabilir veya hareket sırasında bir ara konumdan geçebilir. Önce neyin gerçekten görüldüğünü anlatın; zorla iki kutudan birine yerleştirmeyin.

Dibe değen bir nesnenin bir kısmı suyun dışında kalıyorsa, kabın sığlığı sonucu yorumlamayı etkiler. «Dibe değiyor ve üstü suyun dışında» gibi ayrıntılı bir kayıt, yalnızca «batıyor» yazmaktan daha açıklayıcı olabilir. Daha derin bir düzenek kurmak her aile için uygun değildir; gözetim veya güvenli koşullar yoksa mevcut gözlemi sınırlı bırakın.

Bir nesne suyun içinde hareket ederken çekilen resim, durmadan önceki geçici konumu gösterebilir. Çizimin altına «bıraktıktan hemen sonra» ya da «bekledikten sonra» gibi anlaşılır bir zaman notu eklemek farkı açıklar. Kesin süre ölçülmediyse saniye uydurmayın.

Birlikte çalışma ve rol paylaşımı

Bir katılımcı tahmini kaydeder, diğeri bloğun hangi nesne olduğunu gösterir; suya bırakma görevini yetişkin üstlenir. Denemeden sonra çocuk gözlemi anlatabilir, ortağı da çizimi onun yönergesine göre yapabilir. Rol paylaşırken herkesin hangi kararı verdiğini konuşun. Yalnızca bir kişinin hem tahmini seçip hem sonucu yorumlaması, diğerinin katkısını görünmez kılabilir.

Rolleri değiştirmek istiyorsanız ilk kayıt tamamlandıktan sonra yeni bir nesne veya tekrar denemesi için ayrı alan açın. İlk tahminin yerini yeni oyuncunun düşüncesi almamalıdır. Herkesin seçimini ismiyle ya da anlaşılır bir işaretle ayırabilirsiniz; karşılaştırmanın amacı kişileri puanlamak değil, deneyden önceki fikirlerle sonraki gözlemleri tanımaktır.

İki çocuk farklı tahminlerde bulunabilir. İkisi de aynı denemeyi izledikten sonra gördüğünü kendi biçiminde gösterebilir. Birinin tahmini sonuca benzedi diye diğerini kaybeden ilan etmeyin. Yetişkin, nesnenin davranışını ve herkesin bunu nasıl temsil ettiğini birlikte incelemeye davet eder.

Çizim ve fotoğraf aynı kayıt mı?

Bir fotoğraf nesnenin bir anda nerede olduğunu gösterebilir; ancak çekim açısı nedeniyle su yüzeyi veya kabın dibi görünmeyebilir. Bir çizimse gözlemcinin özellikle göstermek istediği bilgiyi seçmesine izin verir. Her iki durumda da kaydın ne zaman ve hangi koşullarda yapıldığı belirtilmezse yorum yapmak zorlaşır.

Fotoğrafta blok kabın kenarına değiyorsa, bu temasın deney boyunca sürüp sürmediği tek kareden anlaşılmayabilir. Çizimde temas hiç gösterilmemişse yine gerçek koşulu bilemeyiz. Kayıtların sınırları hakkında konuşmak, birini değersiz saymak anlamına gelmez. Her biri farklı bir soruya yardımcı olabilir.

Fotoğraf çekmek, saklamak veya paylaşmak etkinliğin koşulu değildir. Çocuk yalnızca sözlü bir açıklamayı seçebilir veya yetişkin onun işaretlerini not edebilir. Aile, görüntülerin saklanmasıyla ilgili kendi tercihlerini uygular. Önemli olan deney yapılmışsa onun koşullarını bir temsilin özelliklerinden ayırmaktır.

Suyu kullanmadan önce hazırlık

Kabın yerini belirleyin ve çalışma alanının kaymamasına dikkat edin. Yetişkin suyu kendisi getirip gerekli küçük miktarı kullanabilir. Çocuğa ilk olarak nesneyi gösterin; hemen ardından tahminini kaydedin. Böylece kabın hazırlanması sırasında blok yanlışlıkla suya düşüp gözlem, tahminden önce gerçekleşmez.

Kalem ve kâğıdın yerini de belirleyin. Islak bir masa, çizimin dağılmasına veya hareket sırasında nesnelerin kaymasına yol açabilir. Bir havlu ve ayrı bir kuru alan, iki gösterimi karşılaştırmayı kolaylaştırır. Malzemelerin hazır olması, çocuğun ilgisinin su getirme veya temizlik arasında kaybolmasını da önleyebilir.

Denemeyi yapmadan önce herkesin durdurma işaretini bilmesi yararlıdır. Çocuk suya dokunmak istemediğinde veya yetişkin gözetimi sürdüremediğinde kap boşaltılır ve etkinlik sona erer. Çizim üzerinde daha sonra konuşmak mümkündür; su kabının açık bırakılması gerekmez.

Düşünceyi değiştirmek için alan açın

Bir çocuk önce «batar» deyip denemeden sonra «yüzeyde kaldı» diyebilir. Yetişkin bunu bir çelişki olarak cezalandırmak yerine sıralamayı görünür kılabilir: «Önce böyle tahmin ettin; şimdi bu blokta şunu gördük.» Gözleme göre fikir değiştirmek, birlikte araştırmanın kabul edilen bir parçasıdır.

Başka bir çocuk tahmini konusunda emin olmayabilir ve yalnızca nesnenin bırakılmasını izlemek isteyebilir. «Bilmiyorum» geçerli bir başlangıçtır. Deneyden sonra çocuğun seçtiği kelimeyi ya da işareti sorup gerekirse daha ayrıntılı bir betimleme sunabilirsiniz. Tahmin üretmek, katılımın tek yolu değildir.

Yetişkin de sonucu önceden bilmiyorsa bunu açıkça söyleyebilir. Tahta bloğun türü, biçimi veya durumu hakkında kesin veri yokken garanti vermemek daha doğrudur. Gerçek deney beklenmedik bir sonuç verdiğinde, tahmini savunmak yerine koşulları ve gözlemi birlikte inceleyin.

Küçük bir kurmaca hikâye

Deniz, oyuncak bir liman için tahta bloğun su üzerinde durup durmayacağını merak ediyor. Arkadaşı Ece, denemeden önce kendi tahminini söylüyor; Deniz ise henüz emin değil. Bir yetişkin bloğu uygun kaptaki suya bırakıyor. İki arkadaş aynı nesneye bakıp gördüklerini ayrı ayrı anlatıyor ve ardından kâğıda o anın resmini çiziyor.

Bu hikâyenin sonucunu önceden belirlemek zorunda değilsiniz. Evde kullanılan blok yüzeyde kaldıysa karakterler bunu kaydedebilir; başka bir davranış görülürse hikâye o gözleme göre sürer. Kurmacadaki blok ile gerçek nesnenin özellikleri farklıysa aynı davranacaklarını varsaymayın. Hikâye, deneyin koşullarını gizlemek yerine soruyu konuşmayı kolaylaştırır.

Deniz suyu kullanmak istemediğinde Ece ile yalnızca resim yapmayı da seçebilir. O durumda anlatılan sonucun gözlenmiş değil, hayal edilmiş olduğunu söyleyin. Daha sonra güvenli gözetim altında gerçek bir deneme yapılırsa tahmin ve gözlem için yeni kayıt açılabilir. Her iki seçim de ailelerin farklı koşullarına uyarlanabilir.

Sorulabilecek açık sorular

Denemeden önce «Hangi nesneyi seçtik?», «Sence ne olacak?» ve «Tahminini nasıl göstermek istersin?» diye sorabilirsiniz. Bu soruların tümünü sormak şart değildir. Bir tanesi yeterli olduğunda bloğun suya bırakılmasına geçin ve yetişkinin gözetimini sürdürün.

Deney sırasında «Şimdi ne görüyorsun?» sorusu, sonucu önceden adlandıran bir sorudan daha açıktır. Çocuk «üstü dışarıda» derse bunun nesnenin bir bölümüne ilişkin gözlem olduğunu kabul edin. Ardından dibe temas edip etmediğine veya su yüzeyinin nereden geçtiğine birlikte bakılabilir. Beklenmedik bir cevabın neyi tarif ettiğini sormak, onu hemen düzeltmekten daha bilgilendiricidir.

Çizim tamamlandığında «Bu çizgi neyi gösteriyor?», «Hangi anı çizdin?» ve «Resim bize neyi söylemiyor?» gibi sorular iki gösterimin sınırlarını ortaya çıkarır. Çocuk cevap vermek istemiyorsa yetişkin kendi gözlemini paylaşabilir ya da oyunu bitirebilir. Uzun bir açıklama, katılımın zorunlu kanıtı değildir.

Sonraki güne ne bırakılabilir?

Çizimi saklamak isterseniz nesnenin adı, tahmin ve gözlem için kısa etiketler ekleyin. Kesin olarak bilmediğiniz malzemeyi veya zamanı uydurmayın; «tahta blok» ve «bir süre sonra» gibi mevcut bilgiyle sınırlı bir kayıt yeterli olabilir. Bloğun ıslanmış veya kuru olduğu da sonraki deneme açısından anlamlı bir ayrıntıdır.

Ertesi gün aynı bloğu kullanmak isterseniz önce yetişkin kuruluğunu ve güvenli durumunu kontrol eder. Yeni bir deneme eski sonucu değiştirmez; yeni koşullarda yapılan ayrı bir gözlemdir. Çocuk yeniden tahmin edebilir veya önceki resme bakmayı seçebilir. Su kullanılacaksa gözetim ve temizlik için yine uygun zaman ayrılmalıdır.

Başka bir gün yalnızca kayda bakmak da mümkündür. Çocuk «Burada blok suyun üstünde duruyor» diyebilir; yetişkin resmin hangi deneyden kaldığını hatırlatır. Suyun olmadığı bir anda resim üzerine konuşmak, yeni deney yapılmış gibi sunulmadığı sürece önceki çalışmaya dönmenin pratik bir yoludur.

Su çizgisini doğru okumak

Çizimde kabın üst kenarı ile su yüzeyi ayrı çizgilerdir. Çocuk her iki çizgiyi de kullanıyorsa önce hangisinin suyu gösterdiğini sorun. Kabın ağzını su yüzeyi sanmak, blok gerçekte yüzeyde dururken resimde havada görünmesine neden olabilir. Yetişkin işareti kendiliğinden düzeltmek yerine çocuğun ne anlatmak istediğini dinler.

Su dalgalanırken yüzeyin yeri kısa süreyle değişebilir. Nesne bırakıldıktan sonra suyun biraz sakinleşmesini bekleyip o ânı çizebilirsiniz. Blok hâlâ hareket ediyorsa «hareket sürerken gördüğümüz» notu ekleyin. Suya bastırarak dalgayı durdurmaya veya çocuğu gözlem yapmak için beklemeye zorlamaya gerek yoktur.

Kap şeffafsa yandan, değilse üstten bakmak farklı bilgileri görünür kılabilir. Dibe temas üstten anlaşılamıyorsa yetişkin kabın uygun bir konumundan dikkatle gözlem yapabilir. Çizimde gördüğünüzden emin olmadığınız bölüme soru işareti koymak veya o ayrıntıyı boş bırakmak mümkündür. Eksik bilgi, tamamlanmış gibi çizilmek zorunda değildir.

Suya giren nesne suyu yerinden de oynatır; su düzeyindeki değişimi görmek ayrı bir araştırma sorusudur. Bu oyunda ölçüm yapılmadıysa düzeyin ne kadar değiştiğini sayı vererek anlatmayın. Önce ve sonra güvenli biçimde işaretleme planlanabilir, fakat kabın biçimi, taşma ve okuma açısı sonucu etkiler. İlk karşılaştırma için bu ek çalışmaya ihtiyaç yoktur.

Yandan bakma olanağı varsa yetişkin gözü kabın yanına yaklaştırmadan, güvenli bir mesafeden su yüzeyini inceleyebilir. Çocuğun görüşünü kapatmamaya ve kabı devirmemeye dikkat edin. Görülemeyen bir ayrıntıyı kayıt üzerinde kesinleştirmek yerine, her iki katılımcının da neyi fark ettiğini ayrı ayrı belirtin. Bu, çizimin gözlemle ilişkisini korur.

Seçimi amaca göre yapmak

Bir sonraki sorunuz «Bu blok bugün suda ne yapıyor?» ise yetişkin gözetimindeki gerçek deney doğrudan gözlem sağlar. Sorunuz «Dün ne görmüştük?» ise açıkça etiketlenmiş bir çizim konuşmayı başlatabilir. Çizim eski denemenin seçilmiş yönlerini saklar; nesneyle yapılacak yeni deneme ise yeni koşullar getirir. Hangi seçeneğin yararlı olduğu sorulan soruya ve o günkü güvenli imkânlara bağlıdır.

Çocuk her iki gösterimden birini tercih edebilir. Deneyden hoşlanan biri gözlemi çizerken destek isteyebilir; çizim yapmayı seven biri de suya yaklaşmadan yetişkini yönlendirebilir. Bu seçeneklerden hiçbiri otomatik olarak diğerinden daha değerli değildir. Karşılaştırmayı anlamlı yapan, neyi gerçekten gözlediğimizi ve hangi bilgiyi yalnızca temsil ettiğimizi açıkça söylemektir.

Etkinliği bitirirken

Yetişkin bloğu sudan çıkarır, kabı boşaltır ve çalışma alanını kurular. Çocuk kendi katılım biçimine göre çizimi kaldırabilir veya hangi gözlemi hatırlamak istediğini söyleyebilir. Islak malzemelerin saklanmaya uygun olup olmadığı yetişkin tarafından değerlendirilir. Hiçbir çizimi ya da fotoğrafı saklamak zorunlu değildir.

Birlikte şu ayrımı son kez gösterebilirsiniz: Tahmin, suya bırakmadan önceki düşünceydi; gözlem, belirli nesneye belirli koşullarda bakınca görülen durumdu; çizim ise seçilen bir ânın kaydıydı. Bu üçü ilişkili olsa da birbirinin yerine geçmez. Çocuk o gün yalnızca birini göstermek istiyorsa etkinliği orada bitirmek de uygundur.