Pencere kenarındaki bitkinin üst kısmında küçük bir yaprak var. Çocuk bugün yaprağın yerini çiziyor; birkaç gün sonra aynı bitkiye dönüp çizimiyle gördüklerini karşılaştırıyor. Gerçek bitki şu an incelenebilir, çizim ise daha önce neyin kaydedildiğini hatırlatır. İkisi aynı şey değildir ve her ayrıntıyı eşit doğrulukla göstermez. Bu rehber, bitki gözlem günlüğünü iki gösterim arasındaki farkı açık tutarak kullanmanın yollarını anlatır.
İncelenecek bitkiyi ve ayrıntıyı seçin
Evde, sınıfta veya tekrar erişilebilen başka bir yerde bulunan bir bitki seçin. Bitkinin türünü kesin olarak bilmiyorsanız isim uydurmanız gerekmez; «mutfak penceresindeki yeşil saksıda duran bitki» gibi bir açıklama aynı bitkiyi yeniden bulmaya yardımcı olur. Çocuğa dokunmadan da gözlem yapabileceğini söyleyin. Bitkinin güvenliğinden emin değilseniz veya dokunmak bitkiye zarar verebilecekse uzaktan bakmak, sözlü tarif almak ya da büyütülmüş bir görüntü kullanmak yeterlidir.
Tüm bitkiyi aynı anda kaydetmek yerine bir ayrıntı seçin: üstteki küçük yaprağın konumu, belirli bir daldaki görünür yaprak sayısı veya bitkinin yaklaşık yüksekliği. İlk gün aynı anda pek çok ölçüm yapmaya çalışmak sonraki karşılaştırmayı zorlaştırabilir. Seçilen yaprağı bağlayarak işaretlemek yerine kâğıt üzerindeki çizime bir ok koyun ve yerini tarif edin. Böylece hassas dokuya baskı uygulamadan geri dönülecek noktayı kaydedersiniz.
Kâğıt, kalem ve istenirse bir cetvel yeterlidir. Çocuk çizmek istemiyorsa yetişkine sözlü tarif verebilir, fotoğraf üzerinde bir yeri gösterebilir veya erişilebilir bir iletişim yöntemi kullanabilir. Yetişkin bitkinin bakımından sorumludur; gözlem yapmak için bitkiye fazladan su vermek, yaprak koparmak ya da saksıyı sık sık taşımak gerekmez. Toprakla temas sonrası elleri yıkayın ve bitkinin hiçbir bölümünü tatmayın.
İlk karşılaşma: Canlı bitkiye bakıp kayıt oluşturun
Çocuğa bitkiyi önce bütün olarak, ardından seçtiği ayrıntıyı gösterme fırsatı verin. Örneğin yaprak gövdenin tepesine yakın, daha büyük iki yaprağın üstünde bulunabilir. Bu tarif kesin bir tür bilgisi gerektirmez. Görünmeyen bir bölümü tahmin ederek eklemek yerine «burayı göremiyoruz» demek uygundur. İleride aynı ayrıntıyı bulmak için bakış yönünü de kaydedin: «Saksıya pencerenin karşısından baktık» gibi.
Çizimde saksıyı, gövdeyi ve seçilen yaprağı basit çizgilerle göstermek yeterli olabilir. Çocuğun resmi güzel ya da botanik açıdan ayrıntılı olmak zorunda değildir. Yaprağın yanına ok koyup «üstteki küçük yaprak» yazın; çocuk yazmıyorsa sözü yetişkin kaydedebilir. İlk kayda gerçek tarihi ekleyin. Bu çizim, o gün çocuğun neyi kaydettiğini gösterir; bitkinin her parçasının eksiksiz bir kopyası olduğunu iddia etmez.
Çizim büyük veya küçük bir kâğıda sığdırılırken bitkinin boyutları değişebilir. Bu nedenle yaprağın resimde iki santimetre görünmesi, gerçek yaprağın da iki santimetre olduğu anlamına gelmez. Ölçü almak istiyorsanız onu ayrı ve açık biçimde yazın. Ölçüm yapılmadıysa yalnızca «küçük görünüyor» gibi bir gözlem kaydedin; çizimin boyutundan sonradan kesin ölçü çıkarmayın.
İkinci karşılaşma: Önce kaydı, sonra bitkiyi inceleyin
Başka bir gün ilk çizimi açın ve okun neyi gösterdiğini birlikte hatırlayın. Ardından aynı bitkiye, mümkünse aynı yönden bakın. Yaprağı bulurken tek bir özelliğe güvenmeyin: gövdedeki yerini, komşu yaprakları ve üst kısma uzaklığını birlikte değerlendirin. Emin değilseniz bunu söyleyin: «Bunun aynı yaprak olduğunu düşünüyoruz ama kesin bilmiyoruz.» Belirsizlik, daha sonra dikkat edilecek bir ayrıntı olabilir.
Şimdi gerçek bitkide ne göründüğünü anlatın. Yaprak açılmış, yön değiştirmiş veya ilk gözlemdekine benzer görünüyor olabilir. Çizimle karşılaştırırken «resimde yok» ile «bitkide yok» arasındaki farkı koruyun: İlk çizimde bazı yapraklar yalnızca çizilmemiş olabilir. Yeni bir yaprağın gerçekten ortaya çıktığını söylemeden önce ilk kaydın o bölgeyi gösterip göstermediğine bakın.
İkinci çizime o günün tarihini koyun ve yine seçilen ayrıntıyı okla belirtin. Sonra iki sayfayı yan yana getirin. Çocuk «Bu yaprağı burada daha büyük çizmişim» diyebilir; bu, çizimler hakkında doğru bir gözlemdir. Yaprağın gerçekte büyüdüğünü söylemek için önceki kayıtta karşılaştırılabilir bir ölçü ya da daha güvenilir başka bir referans olup olmadığını ayrıca değerlendirin.
Ölçüm eklemek isterseniz
Bitkinin yüksekliğini ölçerken başlangıç ve bitiş noktalarını önceden belirleyin. Örneğin cetvelin sıfırını gövdenin yanındaki toprak yüzeyine yaklaştırıp en yüksek görünen noktaya kadar ölçebilirsiniz. Cetveli bitkiye dayayarak gövdeyi eğmeyin ve toprağa saplamayın. Bitki eğikse onu zorla düzeltmek yerine nasıl ölçtüğünüzü not edin. Yetişkin cetveli tutarken çocuk başlangıç ve bitiş noktalarını gösterebilir.
Diyelim ki kurgusal bir örnekte ilk gün yaklaşık 12 cm, ikinci gün aynı yöntemle yaklaşık 13 cm kaydedildi. İki sayı arasındaki fark yaklaşık 1 cm'dir. Bu örnek gerçek bir bitki için büyüme vaadi değildir. Başlangıç noktasının değişmesi, cetvelin eğilmesi veya tepenin başka yöne dönmesi sonucu etkileyebilir. Sayıların yanına birimi ve gerekirse «yaklaşık» sözcüğünü yazın.
Yaprak uzunluğu ölçülecekse aynı yaprağı seçmek, nereden nereye ölçüldüğünü belirlemek ve ona zarar vermemek gerekir. Hassas ya da kıvrılmış bir yaprağı düzleştirmeye çalışmayın. Ölçmek güvenli veya rahat değilse şekil ve konum hakkında sözlü bir not almak yeterlidir. Ölçüm yokken «tam bir santimetre büyüdü» gibi bir sonuç yazmak yerine gözlemin sınırını belirtin.
Fotoğraf, çizim ve gerçek bitki ne sunar?
Gerçek bitki bugünkü konumu, görünür dokusu ve çevresiyle incelenebilir; ancak geçen haftaki hâlini aynı anda göstermez. Tarihli çizim çocuğun dikkat ettiği ayrıntıyı ve kendi açıklamasını korur; buna karşılık ölçeği veya çizilmeyen bölümleri güvenilir biçimde göstermeyebilir. Fotoğraf bir andaki görüntüyü saklar, fakat açı, ışık ve kadraj değişirse iki fotoğrafın karşılaştırılması yanıltıcı olabilir.
Aynı bitkinin fotoğrafını birkaç gün arayla çekiyorsanız mümkün olduğunca benzer açı ve uzaklık kullanın. Yanına sabit boyutlu bir kart veya cetvel koymak ölçekteki farkı fark etmeye yardımcı olabilir; nesneleri yaprakların üstüne bastırmayın. Her görüntüye gerçek tarihini ekleyin. Önceki fotoğrafta bir yaprak başka bir yaprağın arkasında kalmışsa, ikinci fotoğrafta görünmesi tek başına yeni çıktığını kanıtlamaz.
Üç gösterimi kullanmak zorunlu değildir. Canlı gözlemle kısa bir sözlü not, canlı gözlemle çizim veya erişilebilir bir fotoğraf ve açıklama yeterli olabilir. Çocuk hangi kaydın ne için yararlı olduğunu düşünebilir: «Geçen gün ne yazmıştık?» sorusu için tarihli not; «Bugün yaprak hangi yöne dönük?» sorusu için güncel gözlem. Her aracın sağlayamadığı bilgi de vardır.
Kurgusal bir günlük üzerinden karşılaştırma
Aşağıdaki örnek tamamen kurgusaldır; gerçek bir bitkinin kaç günde nasıl değişeceğini öngörmez. Pazartesi günü çocuk gövdenin üst tarafında küçük bir yaprak görür, bir okla yerini işaretler ve «iki büyük yaprağın üstünde» diye not ettirir. Perşembe günü aynı taraftan bakıldığında yaprak daha açık görünür. İlk kayıtta ölçü yoksa aile, yaprağın tam ne kadar büyüdüğünü söylemek yerine görünüşteki farkı kaydeder.
Pazar günü çocuk ilk iki sayfayı yan yana koyar ve aynı yaprağı tekrar bulmaya çalışır. Komşu büyük yapraklardan biri görüşü kapatıyorsa üçüncü notta bunu belirtir. «Bugün yaprağın ucu görünmüyor» ifadesi, «yaprak kayboldu» sonucundan daha sınırlı ama daha güvenilir olabilir. Tarihler, gözlemlerin gerçek sırasını gösterir; arada olan her değişimi göstermez.
Çocuk daha sonra «Acaba yarın daha çok açılır mı?» diye sorabilir. Bu soru geleceğe yöneliktir. Yanına bir tahmin yazılabilir, fakat tahmin bugünkü gözlem gibi kaydedilmez. Başka gün dönüldüğünde tahmin ile yeni gözlem karşılaştırılabilir. Bitki değişmemiş gibi görünürse veya gözlem yapılamazsa, bunu da olduğu gibi bırakmak yeterlidir.
Görülen, çizilen ve tahmin edilen
Bir sayfada üç farklı ifade bulunabilir: «Gövdenin yanında açık renkli bir yaprak görüyorum», «Yaprağı okla burada çizdim» ve «Bence gelecek hafta daha büyük olacak». Birincisi o anda görüldüğü söylenen ayrıntıdır; ikincisi çizimin neyi temsil ettiğini açıklar; üçüncüsü ise henüz gerçekleşmemiş bir durum hakkında tahmindir. Yetişkin bu farkı kendi dilinde gösterebilir; çocuğun teknik terimleri ezberlemesi gerekmez.
Çocuk «Yaprak güneş yüzünden büyüdü» dediğinde önce hangi değişimi gördüğünü sorun. Tek bir bitkinin birkaç gün arayla incelenmesi, güneşin o değişime neden olduğunu tek başına göstermez. Aynı dönemde sıcaklık, su, bitkinin yaşı ve başka koşullar da farklı olabilir. «Bunun neden olduğunu merak ediyoruz» demek, eldeki kaydın sınırına uygun bir başlangıçtır.
Yetişkin çocuğun sözünü değiştirmeden not alabilir ve yanına hangi kısmın düşünce olduğunu ekleyebilir: «Çocuk güneşin etkili olabileceğini düşünüyor; bunu bu gözlemle sınamadık.» Böylece çocuğun fikri değer görürken tahmin kanıtlanmış bir sonuç gibi sunulmaz. Bakım konusunda karar gerekiyorsa belirli bitkinin ihtiyaçlarına ilişkin güvenilir bilgi ve gerçek koşullar dikkate alınmalıdır.
Çizimin ölçeği neden önemlidir?
Pazartesi küçük bir kâğıda çizilen bitki, perşembe daha büyük bir sayfaya çizildiğinde resimde büyümüş görünebilir. Çocuk yalnızca sayfayı doldurmayı seçmiş de olabilir. İki çizimin yan yana konması, hangi ayrıntıların kaydedildiğini gösterir; kendi başına gerçek büyüklük karşılaştırması sağlamaz. Sayfaya «ölçekli değildir» yazmak veya bunu sözlü olarak hatırlatmak yeterli olabilir.
Çocuk yaprağın gerçek boyutunu kaydetmek istiyorsa uygun ve güvenli bir yöntem seçin. Bir cetvelle yaprağın başlangıcı ile ucu arasındaki uzunluğu yaklaşık olarak görmek mümkünse santimetre birimiyle not edin. Her yaprak düz değildir; yaprağı cetvele bastırmak veya bitkiden koparmak gerekmez. Ölçme işlemi bitkiye zarar verecek ya da çocuğa uygun olmayacaksa başka bir özellik seçin.
Bir sayfaya ölçü yazıldıysa ikinci karşılaşmada aynı yaprak ve aynı başlangıç-bitiş noktaları kullanılmalıdır. İlk sefer yalnızca yaprak ayası, ikinci sefer sapıyla birlikte ölçülürse sayıları doğrudan karşılaştırmak doğru olmaz. Böyle bir fark fark edildiğinde eski kaydı değiştirmeyin; yöntemlerin farklı olduğunu ekleyin ve istenirse o andan başlayarak daha tutarlı yeni bir dizi oluşturun.
Açı ve ışık değiştiğinde
Bitkiye bir gün önden, başka gün yandan bakıldığında bir yaprak dar ya da geniş görünebilir. Gözlem için aynı tarafı seçmek bu farkı azaltır, ancak bitkinin kendisi de yön değiştirebilir. İki kayıtta bakış açısı farklıysa «İlk gün gövdenin ön yüzünü, bugün yanını gördük» diye not edin. Görüş açısındaki fark, yaprağın şeklinin mutlaka değiştiğini göstermez.
Renk konusunda da dikkatli olun. Güneşli pencere önündeki fotoğraf ile akşam çekilen fotoğraf farklı renkler gösterebilir. Kamera ayarları ve çevredeki ışık da görüntüyü etkiler. Çocuk iki görüntüde farklılık fark ettiğinde bunu yok saymayın; «Fotoğraflarda tonlar farklı görünüyor. Işık da farklıydı; bitkinin kendisine yeniden bakalım» diyebilirsiniz. Tek başına fotoğrafa bakarak kesin neden belirlemeyin.
Aynı koşulları kusursuzca oluşturmak evde her zaman mümkün değildir. Uygun bir sabit bakış noktası seçmek, tarihi yazmak ve belirgin değişiklikleri not etmek çoğu basit gözlem için yeterli bir başlangıçtır. Karşılaştırmanın güvenilir olmadığı bir ayrıntı varsa bunu belirtin. Günlüğün amacı belirsizliği gizlemek değil, hangi sorulara cevap verebildiğini görmektir.
Görünür yaprakları saymak
Çocuk aynı dal üzerindeki yaprakları saymayı seçebilir. Önce sayımın sınırını belirleyin: örneğin yalnızca ön taraftan görünen ve seçilen gövdeye bağlı yapraklar. Her yaprağı bir kez göstermek, aynı yaprağı iki kez saymayı azaltabilir. Yapraklara dokunmak gerekmiyorsa parmakla uzaktan işaret edilebilir veya yetişkin fotoğraf üzerinde geçici işaretler koyabilir.
İlk gün dört yaprak görünür, sonraki gün beş yaprak görünürse kayda önce bu iki gözlemi yazın. Beşinci yaprak ilk gün başka bir yaprağın arkasında kalmış olabilir. İlk fotoğraf veya ayrıntılı çizim o bölgeyi göstermiyorsa «bir yeni yaprak kesin çıktı» demek yerine «bugün beş yaprak görebiliyoruz» demek daha dikkatli olur. Eğer önceki görüntü gerçekten aynı bölgeyi açıkça gösteriyorsa, yeni görünen ayrıntıyı birlikte inceleyebilirsiniz.
Dökülen bir yaprak varsa da kaydı sessizce değiştirmeyin. «Bugün bu dalda üç yaprak görüyoruz; önceki kayıtta dört saymıştık» yazılabilir. Aradaki farkın nedeni doğrudan görülmediyse neden hakkında tahmin ayrı tutulur. Çocuk sayma sırasında yardıma ihtiyaç duyabilir; destek, sayılan her nesnenin hangisi olduğunu görünür kıldığında yararlı olur.
Bakım yapmakla gözlem yapmak arasındaki fark
Bitki gözlem sırasında yaşamaya ve uygun bakıma ihtiyaç duymaya devam eder. Sulama sıklığı, bitkinin türüne, toprağa ve bulunduğu koşullara bağlıdır; çocuğun her sayfa açışında su eklemek uygun bir kural değildir. Yetişkin mevcut bakım düzenini gözetir. Çocuk isterse sulama tarihini kayda ekleyebilir, ancak kayıt tutmak bitkinin ihtiyacını tek başına belirlemez.
Sulama yapıldıktan sonra bitkide bir değişiklik fark etmek, o değişikliğin yalnızca sulamadan kaynaklandığını kanıtlamaz. Zaman sırasını doğru kurmak önemlidir: «Salı suladık; perşembe yaprak farklı görünüyordu» gözlemi, «yaprak kesinlikle sulama nedeniyle değişti» sonucundan daha sınırlıdır. Başka koşullar da değişmiş olabilir ve yalnızca bir bitki incelenmiştir.
Bitkinin sağlığı konusunda endişe varsa yetişkin, türüne uygun bakım bilgisine başvurabilir. Çocukla birlikte gözlem yapma bahanesiyle bitkiyi susuz bırakmak veya zarar verecek koşullar oluşturmak gerekmez. Bu çalışma yaşayan bir şeyi dikkatle incelemeye yöneliktir; bir sonucu kanıtlamak için bakım ihtiyacını göz ardı etmeyi gerektirmez.
Çocuk çizmek istemediğinde
Çizim tek katılım yolu değildir. Çocuk bir yetişkine «üstteki küçük yaprak» diyebilir, fotoğrafta işaret edebilir ya da kullandığı iletişim aracıyla bir seçim yapabilir. Yetişkin bu isteği not ederken kendi yorumunu çocuğun sözüyle karıştırmamaya özen gösterir. Bir ses kaydı da aile için uygunsa tarihli bir hatırlatma olabilir; paylaşılması gerekmez.
İki seçenekli bir kart bazı çocuklara yardımcı olabilir: biri gövdenin üstünü, diğeri altını gösterir. Önce kartların neyi temsil ettiğini birlikte belirleyin. Çocuk her iki seçeneği de reddederse üçüncü bir anlatım yolu bulunabilir. Çocuğun bakışını, hareketini veya sözünü anlamadığınızda doğru bildiğinizi varsaymak yerine uygun biçimde açıklama isteyin ve cevap için zaman bırakın.
Bir çocuğun ince ayrıntı çizmemesi, bitkiyi gözlemlemediği anlamına gelmez. Motor hareket, yazı, sözel ifade ve dikkat farklı taleplerdir. Amaç seçilen ayrıntıyı sonraki gün yeniden bulabilmekse, okla işaretlenmiş bir fotoğraf veya yetişkinin yazdığı kısa tarif de işe yarayabilir. Hangi biçimin uygun olduğuna çocukla birlikte karar verin.
İki çocuk aynı ayrıntıya baktığında
İki çocuk bitkinin farklı yönlerini fark edebilir. Biri üstteki küçük yaprağı, diğeri gövdenin yanındaki büyük yaprağı çizebilir. Kayıtların birbirinden farklı olması tek başına birinin yanlış baktığını göstermez. Her birine çiziminde hangi ayrıntıyı gösterdiğini sorun; ardından gerçek bitkide o noktaları bulmaya çalışın. İki farklı ayrıntı seçilmişse bunu sayfalara yazın.
Ortak bir karşılaştırma yapmak istiyorlarsa önce tek bir yaprak üzerinde anlaşabilirler. Biri ayrıntının yerini gösterir, diğeri isterse tarih veya kısa bir not ekler. Sonraki buluşmada rolleri değiştirmek bir seçenektir, zorunluluk değildir. İkisi de karar verme ve kendi fikrini açıklama fırsatına sahip olmalıdır; bir çocuk sürekli yalnızca diğerinin söylediğini yazmak zorunda kalmamalıdır.
Fikir ayrılığı olduğunda çizimi ve canlı bitkiyi yan yana inceleyin: «Bu ok hangi yaprağı gösteriyordu?» İlk çizim yeterince açık değilse kesin bir hakem kararı vermek yerine belirsizliği kaydedebilirsiniz. Çocuklar aynı yaprağı seçtiklerinde yeni çizime komşu ayrıntıları da ekleyerek bir sonraki karşılaştırmayı kolaylaştırabilir.
Daha sonra bulunabilecek bir kayıt hazırlamak
Günlükte bitkinin tanımı, gözlem tarihi ve seçilen ayrıntının yeri bulunursa birkaç gün sonra sayfaya dönmek kolaylaşır. Örneğin «Mutfaktaki yeşil saksı; 4 Mayıs; üstte iki büyük yaprağın yanındaki küçük yaprak» biçimindeki not, belirli bir konumu hatırlatır. Buradaki tarih yalnızca örnektir; kendi kaydınıza gerçek gözlem tarihini yazın.
Ölçüm alındıysa birimi ve yöntemi de ekleyin: «Toprak yüzeyinden görünen en yüksek noktaya yaklaşık 12 cm.» İlk sayfada santimetre, ikinci sayfada yalnızca bir sayı yazılırsa karşılaştırma belirsizleşebilir. Çocuğun bütün cümleyi yazması gerekmez. Yetişkin çocuğun yönlendirmesiyle not alabilir veya birlikte seçtikleri anlaşılır sembolleri kullanabilir.
Bir kayıtta yanlış tarih yazıldığı hemen fark edilirse tek çizgiyle düzeltip doğrusunu yanına ekleyin. Günler sonra eski ölçümden emin değilseniz sayıyı tahminle değiştirmeyin; «ölçümden emin değiliz» notu daha dürüsttür. Böylece sonraki okur, hangi bilginin görüldüğünü ve hangi kısmın belirsiz kaldığını ayırt edebilir.
İki görünüm aynı anda uyuşmadığında
Çizimde dört yaprak, bitkide bugün beş görünüyorsa önce çizimin amacı sorulabilir. İlk gün çocuk yalnızca seçtiği dört yaprağı çizmiş olabilir; sayfadaki eksik ayrıntı bitkide o gün hiç bulunmadığını kanıtlamaz. Eğer ilk kayıt özellikle aynı daldaki tüm görünür yaprakları saymak için hazırlanmışsa daha güçlü bir karşılaştırma yapılabilir, ama örtüşen yapraklar yine sonucu etkileyebilir.
Çizimde gövde dik, bitkide eğik görünüyorsa çizim sırasında gövdenin gerçekte nasıl durduğunu hatırlamak zor olabilir. «İlk resimde dik çizilmiş, şimdi bize eğik görünüyor» demek iki ayrı gözlemi korur. Önceki kayıtta ölçü veya fotoğraf yoksa eğilmenin ne zaman başladığını kesin söylemeyin. Çocuk yeni çizime bitkinin bugünkü yönünü ekleyebilir.
Bir yaprak artık bulunamıyorsa başka bir yaprağı sessizce onun yerine koymayın. «Önce işaretlediğimiz yaprağı bugün bulamadık» notu eklenebilir. Yaprağın düştüğü görülmüşse bu ayrıca kaydedilir; görülmediyse nedeni tahmin olarak kalır. Devam etmek istenirse yeni bir ayrıntı seçin ve onun için yeni bir başlangıç tarihi koyun.
Bitki yer değiştirdiğinde veya görülmediğinde
Saksı bakım veya güvenlik nedeniyle başka bir yere taşınmış olabilir. Yeni konumu ve taşıma tarihini biliyorsanız kaydedin; eski ve yeni görüntülerin ışığı ya da açısı farklı olabilir. Önceki fotoğrafla aynı taraftan bakmak mümkün değilse bunu belirtin. Sırf çizimleri eşleştirmek için saksıyı sürekli ileri geri taşımak gerekli değildir.
Okuldaki bitkiye hastalık, tatil veya başka bir nedenle birkaç gün ulaşılamayabilir. Gözlem yapılmayan gün için veri uydurmayın. Sonraki gerçek tarihte kaldığınız yerden devam edin ve arada daha uzun bir süre olduğunu yazın. Bir sayfanın boş kalması, çalışmanın başarısız olduğu anlamına gelmez; yalnızca o gün kayıt bulunmadığını gösterir.
Bitkiye artık erişilemiyorsa eldeki iki çizim veya not incelenerek çalışma tamamlanabilir. Çocuk hangi ayrıntının önce kaydedildiğini ve hangi karşılaştırmanın belirsiz kaldığını gösterebilir. Başka bir bitkiye geçmek isterse onu aynı bitkinin devamı gibi sunmayın; yeni bir kayıt açıp başlangıç koşullarını yazın.
Günlüğü paylaşmak için sade bir anlatım
Çocuk bir aile üyesine veya sınıf arkadaşına gözlemini anlatmak isterse önce iki tarihli kaydı seçebilir. «İlk gün üstte bir yaprak gördüm; sonra yeniden baktım ve bugün ucu başka yöne dönük görünüyor» gibi belirli bir anlatım yeterlidir. Kişi sözlü anlatmak istemiyorsa işaret ederek, resim seçerek veya güvendiği birinin yardımıyla paylaşabilir.
Dinleyen kişi açık bir soru sorabilir: «Bu ok hangi yaprağı gösteriyor?» veya «İkinci gün neyi fark ettin?» Her soru için tek bir hazır cümle beklemek gerekmez. Çocuk ölçüm almadıysa ona kaç santimetre büyüdüğünü tahmin ettirmek yerine kayıtta gerçekten neyin bulunduğuna bakın. «Bilmiyoruz» cevabı, eksik veriye uygun bir cevaptır.
Fotoğraflar ve ses kayıtları aile içinde kalabilir. Bunları dışarıda paylaşmak gözlem etkinliğinin zorunlu parçası değildir. Paylaşılacak bir görüntü varsa yetişkin ve çocuk arka plandaki özel bilgileri birlikte kontrol edebilir. Basit bir kâğıt dosya da önceki gözlemleri yeniden bulmak için yeterli olabilir.
Aynı soruya üç araçla bakmak
«Seçtiğimiz yaprak gövdenin neresindeydi?» sorusuyla başlayın. İlk araç gerçek bitkidir: Çocuk yaprağın bugünkü yerini gösterir. İkinci araç tarihli çizimdir: Okun geçmişte nereyi işaretlediğine bakılır. Üçüncü araç, varsa fotoğraftır: Aynı bölgenin eski görüntüde görünür olup olmadığı incelenir. Üçü her zaman aynı ayrıntıyı vermeyebilir.
Çizimde ok yeterince belirgin, fotoğrafta yaprak başka bir yaprağın arkasındaysa çizim konumu hatırlatmak için daha yararlı olabilir. Öte yandan çizimde yaprağın komşuları eksik, fotoğrafta seçilen bölge açıkça görünüyorsa fotoğraf ayrıntıları kontrol etmeye yardımcı olur. Hangisinin daha iyi olduğu genel bir sıralama değildir; soruya, kaydın niteliğine ve çocuğun erişimine bağlıdır.
Gerçek bitki ve eski kayıt arasında uyuşmazlık varsa önce kayıtların aynı ayrıntıyı gösterip göstermediğini araştırın. Bunu belirleyemiyorsanız karşılaştırmayı kesinleştirmeden bırakın. Yeni bir çizimde hem seçilen yaprağı hem yakınındaki sabit görünen iki ayrıntıyı göstermek, sonraki buluşma için daha açık bir referans oluşturabilir.
Bir sonraki buluşmayı seçmek
İlk karşılaştırmadan sonra çocuk neyi yeniden görmek istediğine karar verebilir: aynı yaprağın açılması, başka bir yaprağın konumu veya seçilen dalda görünen yaprak sayısı. Yeni bir soru seçildiğinde önceki sayfaları değiştirmek gerekmez. Yeni soruyu tarihiyle birlikte ekleyin; böylece önce neyin incelendiği ve sonra neyin merak edildiği anlaşılır.
Bitki yavaş değişiyorsa birkaç gün içinde belirgin bir fark görülmeyebilir. İsterseniz daha uzun bir aradan sonra dönebilirsiniz; görünür değişiklik olmaması da kayda geçirilebilir. «Bugün geçen kayıttan belirgin bir fark göremedik» ifadesi, bitkinin hiçbir değişim yaşamadığını kesin olarak söylemekten daha dikkatli olabilir.
Çocuğun ilgisi sona erdiyse sayfaları kaldırıp çalışmayı bitirmek de uygundur. Bir yetişkin yalnızca işe yarayacak somut bir not saklayabilir: «Üst yaprağı bulmak için çizimde komşu yaprakların gösterilmesi yardımcı oldu.» Bu not çocuğun tüm becerilerini ölçmez; bir sonraki ortak gözlemi nasıl daha anlaşılır kurabileceğinize dair sınırlı bir ipucudur.
Çizimde ve bitkide aynı sayıyı aramak
Çocuk seçilen dalda üç yaprak görüp üç oval çizmiş olsun. Başka bir gün dört yaprak görürse önce ilk sayfada gerçekten bütün görünür yaprakların kaydedilip kaydedilmediğini sorun. İlk çizim yalnızca genel bir taslaksa üç oval, o günün yaprak sayısının güvenilir kaydı olmayabilir. Çizimin amacı önceden belirtilmişse bu fark daha kolay anlaşılır.
Sayım amacıyla hazırlanmış bir çizimde her görünür yaprak için bir işaret bulunabilir. Çocuk bir yaprağı gösterdikçe yetişkin veya çocuk sayfaya tek bir işaret koyar. Ardından hangi dalın, hangi yönden sayıldığı yazılır. Aynı yaprağa iki işaret koymak veya görünmeyen yaprağı tahminle eklemek, karşılaştırmayı değiştirebilir; emin olunmayan kısım ayrıca belirtilir.
Sonraki karşılaşmada yeniden sayarken aynı sınırı kullanın. Bir yaprak başka birinin arkasında kaldıysa önceki sayıyla fark, yalnızca büyümeyi değil görünürlüğü de yansıtabilir. Çocuk bunun nasıl anlaşılabileceğine dair fikir üretebilir; bitkiyi zorlamadan farklı bir açıdan bakmak bir seçenek olabilir. Hangi açıların kullanıldığı kaydedilirse gelecekteki karşılaştırma daha açık olur.
Yararlı yanıtlar
Çizimdeki yaprak büyüdüyse gerçek yaprak da büyümüş müdür?
Bunu yalnızca çizimlerin boyutundan kesin olarak çıkaramayız. Ölçek değişmiş olabilir; karşılaştırılabilir bir ölçüm veya başka güvenilir kayıt gerekir.
Bitkiye gözlem yapmak için her gün su vermek gerekir mi?
Hayır. Bakım sıklığı gözlem planına göre değil, bitkinin türüne ve bulunduğu koşullara göre belirlenir.
Küçük bir fikri maceraya dönüştürün.
Birlikte kısa bir etkinlik deneyin, ardından keşfinizi günlük yaşama taşıyın.
Şekiller ve nesneler
