Masada kapalı bir kâğıt halka, halkanın çevrelediği alanda bir oyuncak ve dışında başka bir oyuncak var. “İçeride” ve “dışarıda” sözcükleri, nesnenin hangi sınıra göre anlatıldığını açıkça bildiğimizde anlam kazanır. Birlikte örnekler arayabilir, oyuncağı sınırın öte yanına taşıyabilir ve çizgiye değen bir oyuncağın neden ayrıca konuşulması gerektiğini inceleyebilirsiniz.
Hangi sınırdan söz ediyoruz?
Kâğıda kalın ve kapalı bir daire çizin ya da masaya büyük, kapalı bir kâğıt halka yerleştirin. Halka burada bir sınırı gösterir; çevrelediği düz alanı ve onun dışındaki masa yüzeyini karşılaştıracağız. Büyük, yaşa uygun oyuncaklar seçin. Çocuğun nesneleri görebileceği, gösterebileceği veya alışık olduğu başka bir yolla inceleyebileceği bir düzen kurun.
Bir oyuncağın tamamını sınırın çevrelediği alana, çizgiye değmeyecek biçimde koyun. İkinci oyuncağı halkanın dışına, yine çizgiden biraz uzak yerleştirin. Bu iki açık örnekte “halkanın içinde” ve “halkanın dışında” diyebiliriz. Her iki oyuncak da masanın üzerindedir; birinin halkanın dışında olması masadan da uzakta olduğu anlamına gelmez.
Sınırı adlandırmak önemlidir. Oyuncak kâğıt halkanın dışında ama büyük bir tepsinin içinde bulunabilir. Bu iki ifade birbirine aykırı değildir, çünkü farklı sınırlar kullanılır. İlk buluşmada yalnızca halkayı seçmek soruyu sadeleştirir. Başka bir nesnenin sınırına geçerseniz bunu çocuğa söyleyin ve birlikte gösterin.
İlk örneklerde oyuncağın çizgiye değmemesi, asıl ilişkiyi belirsizlik olmadan görmeye yardım eder. Daha sonra çizginin üzerinde veya iki tarafında bulunan bir nesneyi ayrı bir durum olarak inceleyebilirsiniz. Sınırın üzerinde olanı hemen zorla içeri ya da dışarı sınıflandırmak yerine tam konumunu tarif etmek daha açıklayıcıdır.
İlk yerleşimde halka ile nesne arasında bir miktar boşluk bırakmak yararlıdır. Böylece kalın çizginin iç kenarı mı dış kenarı mı sınır sayılacak sorusu başlangıçta ortaya çıkmaz. Daha sonra çizgiye yaklaşıldığında yeni bir durum incelendiği açıkça söylenebilir. Bu sıralama çocuğun ilk örneği anlaması için bütün sınır tartışmasını bilmesini gerektirmez.
“Dışarıda” sözcüğü sınıra uzaklığı belirtmez. Oyuncak halkanın hemen yanında ama çizgiye değmeden durabilir; başka bir oyuncak daha uzakta da dışarıda olabilir. Uzaklık sorulursa ayrıca karşılaştırılır. Bir nesnenin dışarıda olduğu bilgisinden hangi oyuncağın sınıra daha yakın olduğu tek başına çıkarılamaz.
Malzemeyi hazırlayın ve bir bakış noktası seçin
Halka yeterince geniş olmalı; seçilen oyuncaklardan biri çizgiye dokunmadan içine, biri de dışına sığmalıdır. Oyuncakların boyutunu ve parçalarını katılımcıların yaşına ve gereksinimlerine göre seçin. Küçük parçaların uygun olmadığı bir ortamda büyük karton şekiller veya masaya çizilmiş büyük işaretler kullanılabilir. Hedef, nesnenin hareketini güvenli ve anlaşılır kılmaktır.
Çizilmiş bir sınır kullanıyorsanız çizginin başlangıç ve bitişinin birleştiğinden emin olun. Kâğıt halka kullanıyorsanız halka açık bir aralık bırakmamalıdır. İlk örnekte daire gibi basit bir kapalı sınır seçin; daha karmaşık biçimler merakı artırabilir ama çocuk aynı anda hem biçimi hem konumu anlamaya çalışmak zorunda kalabilir.
Masadaki halkanın herkes için erişilebilir olmasına dikkat edin. Bazı çocuklar belirgin renk karşıtlığından, bazıları güvenli kabartmalı bir sınırdan veya sözel tariften yararlanabilir. Çocuğun alışık olduğu iletişim ve inceleme yolunu sorun. Yetişkin fiziksel yardım sunacaksa önce izin ister ve nesneyi nereye koyacağını birlikte belirler.
Etkinlikten önce küçük bir son kararlaştırabilirsiniz: örneğin bir iç, bir dış örneğe bakmak. Çocuk devam etmek isterse yeni bir konum seçilebilir. İstemiyorsa malzemeleri kaldırmak da uygundur. Bir oyuncağı sınıra taşımak veya bütün seçenekleri aynı gün konuşmak, ilk karşılaşmanın zorunlu aşaması değildir.
Malzemeleri hazırlarken aynı anda çok sayıda halka ve oyuncak koymak yerine önce bir sınır ve iki belirgin konum kullanın. Çocuk isterse üçüncü oyuncağı seçip başka bir yere koyabilir. Her nesnenin adı, kullanılan iletişim biçimine uygun şekilde belirlenmelidir. Renkleri adlandırmak zorunlu değildir; aynı tür iki büyük kart da farklı konumlarda bulunabilir.
Oyuncakları ve halkayı kaymayan bir yüzeye koymak, sınırın fark edilmeden yer değiştirmesini önleyebilir. Halka hareket ederse bunu gösterin ve yeni durumu birlikte değerlendirin. Sınır değiştiğinde nesneler aynı noktada kalsa bile iç ve dış ilişkisi değişebilir. Bu, yalnızca oyuncağın taşındığı bir örnekle aynı olay değildir.
İçeride olan örneği inceleyin
Oyuncağı sınırın çevrelediği alanın ortasına koyun. “Bu oyuncak kâğıt halkanın içinde” deyin ve hangi halkayı kastettiğinizi gösterin. Çocuğa oyuncağın yerini gösterme, kendi sözcükleriyle anlatma veya sadece inceleme zamanı verin. Sözcüğü tekrar etmek yerine aynı konumu seçmesi de düşüncesini gösterebilir.
İkinci bir oyuncağı yine halkanın içine, fakat ilkinden farklı bir yere koyabilirsiniz. İkisi aynı noktada değildir; buna rağmen her ikisi de sınırın çevrelediği alandadır. “İçeride” nesnenin tek bir sabit yerde durması anlamına gelmez. Yeni nesneleri koyarken sınırla temas etmediklerini kontrol edin.
İçerideki oyuncağı başka bir iç konuma taşıyıp sınırı geçmediğiniz sürece konumun hâlâ halkanın içinde olduğunu birlikte görebilirsiniz. Oyuncağın rengi, adı veya hareket etmesi bu ilişkiden ayrıdır. Buna karşılık oyuncak çok büyükse bir bölümü sınırın ötesine uzanabilir; o zaman tamamı içeridedir demeden önce bütün konumunu incelemek gerekir.
Çocuk bir oyuncağa içeride derken başka bir sınırı kastediyor olabilir. “Hangi yerin içinde?” diye sorun ve işaret ettiği alanı dinleyin. Örneğin halka bir kâğıdın üstündeyse oyuncak halkanın dışında ama kâğıdın içinde olabilir. Anlaşmazlığı çözmek için önce aynı sınır hakkında konuştuğunuzdan emin olmak yeterlidir.
Halkanın içinde iki oyuncak varsa bunların birbirine göre konumları ayrıca anlatılabilir: biri diğerinin yanında veya uzağında olabilir. Fakat bir oyuncağın ötekine yakın olması tek başına halkanın içinde olduğu anlamına gelmez. Önce seçilen sınırla ilişkisi, istenirse sonra diğer oyuncakla ilişkisi konuşulur.
Çocuk halkayı bir bahçe, oyuncağı da orada gezen bir kedi olarak düşünebilir. Kedi çevrelenen alanda durduğu sürece “bahçenin içinde” denir. Hikâye başka bir sınır eklerse, örneğin bahçe içindeki küçük bir kulübe, hangi yerden söz edildiği tekrar belirtilmelidir. Hikâyenin ayrıntıları konum sorusunu değiştirebilir.
Dışarıdaki örneği aynı sınırla karşılaştırın
İkinci oyuncağı halkanın çevrelediği bölgenin dışına, çizgiden ayrı bir yere yerleştirin. “Bu oyuncak halkanın dışında” deyin. Dışarıdaki konum da tek bir noktayla sınırlı değildir: oyuncak sınırın sağında, solunda veya daha uzağında olabilir. Her durumda seçilen halka değişmediği sürece ilişki aynı soruya göre incelenir.
İçteki ve dıştaki oyuncakları karşılaştırırken hangisini sorduğunuzu açıkça gösterin. “Hangisi içeride?” sorusuna bir oyuncak gösterilebilir; “Bu oyuncak nerede?” sorusu ise seçilen tek nesnenin ilişkisini ister. Çocuğun dikkat ettiği nesne yetişkininkinden farklıysa önce onu adlandırın, sonra soruyu birlikte netleştirin.
Halka masanın ortasında olsa bile masa yüzeyinin tamamı halka içi değildir. Dışarıda duran oyuncak hâlâ masanın üzerindedir. Aynı şekilde halka başka bir kâğıdın üzerinde bulunuyorsa oyuncağın kâğıt üzerinde ve halka dışında olması mümkündür. Bu örnek, konumu anlatırken hangi sınırın kullanıldığını belirtmenin neden işe yaradığını gösterir.
Bir yetişkin iç ve dış oyuncakların yerlerini değiştirebilir; bunu çocuktan gizlice yapması gerekmez. Hareketi birlikte izleyip yeni konumları tarif edin. Nesnenin adı aynı kalırken sınırla ilişkisi değişebilir. İlişkiyi nesnenin rengine bağlamamak için istenirse aynı oyuncağı önce içeride, sonra dışarıda kullanın.
Dış konumlardan biri çizginin solunda, diğeri sağında seçildiğinde ikisi de halkanın dışında kalabilir. Burada sağ ve sol ayrı bir bakış yönü gerektirir; iç ve dış sorusu ise seçilen sınırla ilgilidir. Katılımcılar yön sözcükleri üzerinde anlaşamıyorsa yalnızca iki nesnenin çizgiye göre yerini tarif ederek devam edebilirsiniz.
Halkanın dışındaki oyuncağın yerini değiştirip yine dışarıda bırakmak, sınırı geçmeden de hareket edilebileceğini gösterir. Yetişkin “Nesne hareket etti; halka içinde mi dışında mı?” diye sorabilir. Yanıt için nesnenin bütününün çizgiye ve çevrili alana göre konumuna bakılır. Hareket tek başına içeri girildiği anlamını taşımaz.
Oyuncağı sınırın öte yanına taşıyın
İçerideki küçük oyuncağı önce yavaşça çizgiye yaklaştırın. Henüz sınırdan ayrıysa içeride kalır. Daha sonra çizgiye değdiği noktada durun ve ne gördüğünüzü anlatın: “Şimdi sınırın üzerinde veya sınırla temas ediyor.” Son olarak tamamını halkanın dışına taşıyın. Başlangıç ve bitiş örnekleri açık, geçiş anı ise ayrıca incelenebilen bir durumdur.
Düz bir kâğıt halka masanın üzerinde bir sınır gösterir. Oyuncağı kaldırıp halkanın üzerinden başka yere koymakla masa yüzeyi üzerinde çizgiyi geçerek kaydırmak fiziksel olarak farklı hareketlerdir. Her iki durumda da başlangıç ve bitiş konumu karşılaştırılabilir; ancak hangi hareketin yapıldığı dürüstçe anlatılmalıdır. Bir çizimi gerçek bir duvar gibi sunmayın.
İçeriye doğru hareketi de deneyebilirsiniz: nesne önce dışarıdadır, sınırı geçer, sonra tamamen çevrili alanda durur. İçeride ve dışarıda sözcükleri, hareketin yönünü değil son konumu anlatır. “İçeri giriyor” ifadesi ise konumdaki değişimi anlatır. Çocuk bu ayrımı kendi sözleriyle veya hareketi göstererek ifade edebilir.
Yetişkin oyuncağı çocuğun yönlendirmesiyle taşıyorsa her adımda nerede duracağını teyit edebilir. “Halkanın içine mi, çizginin yanına mı?” gibi iki açık seçenek sunmak yardımcıdır; çocuk başka bir seçenek de önerebilir. Yardımın amacı tek bir cümle kurdurmak değil, seçimin sahnede karşılığını bulmasını sağlamaktır.
Oyuncak çizgiyi aşarken kısa bir süre sınırın iki yanında bulunabilir. Bu geçiş durumunu gözlemlemek istemiyorsanız nesneyi kaldırıp başka konuma yerleştirerek yalnızca başlangıç ve sonu karşılaştırın. İki yöntem de kullanılabilir, ancak “çizginin üzerinden kaydı” ile “havadan kaldırıldı” aynı fiziksel hareket değildir.
Bir çocuk bir nesnenin sınırı geçmesini istemiyorsa onun tercihine uygun başka bir nesne veya yeni bir oyun seçin. Başka bir oyuncakla çalışırken başlangıç konumunu yeniden belirleyin. Bir nesneye ait önceki sonuç, farklı boyut veya biçimdeki yeni nesnenin çizgiye temas edip etmediğini otomatik olarak göstermez.
Sınırın üzerinde ve iki tarafında olmak
Üçüncü oyuncağı çizginin tam üzerine koyduğunuzda başlangıçtaki basit sınıflandırma yeterli olmayabilir. Önce fiziksel durumu tarif edin: “Oyuncak çizgiye değiyor” veya “Bir bölümü içeride, bir bölümü dışarıda.” Nesnenin tamamının nerede olduğunu soruyorsanız yalnızca bir köşesinin içeride olması bütün nesneyi içeride yapmaz.
Kâğıda kalemle çizilmiş kalın çizginin kendisi de belli bir genişlik kaplar. Oyuncağın çizgiye değip değmediğini görsel olarak belirlemek zor olabilir. Karşılaştırma için daha ince bir çizim yapabilir veya nesneyi çizgiden belirgin biçimde uzaklaştırabilirsiniz. Ancak çizgi üzerindeki konumu konuşmak istiyorsanız onu ayrı bir örnek olarak saklayın.
Bir oyuncağın tamamı sınırın üzerinde değildir diye tamamı dışarıdadır sonucuna varılmaz. Örneğin uzun bir kartın yarısı halkanın içinde, yarısı dışında durabilir. Bu durumda “sınırı kesiyor” veya “iki tarafta da bölümü var” demek, seçeneklerden birini zorla seçmekten daha çok bilgi verir. Çocuk kendi tarifini önerirse birlikte gösterdiği kısmı inceleyin.
Geometrik bir noktayı düşünürken sınırın içi, kendisi ve dışı ayrı konumlar olarak ele alınabilir. Masadaki oyuncaklar ise alan kaplar ve farklı bölümleri farklı yerlerde bulunabilir. İlkokul öncesi bir oyunda bu teknik ayrımı adlandırmak zorunlu değildir; ancak yetişkinin bütün nesne ile tek bir nokta arasındaki farkı bilmesi soruları daha açık kurmasına yardım eder.
İnce bir kalem çizgisinde bile gerçek mürekkebin genişliği vardır. Çocukla yapılacak basit çalışmada çizginin kendisini sınır olarak konuşmak genellikle yeterlidir; çizgiye dokunan nesneyi ayrıca tarif etmek ise tartışmayı açık tutar. Daha hassas bir geometri tanımı gerektiğinde nokta, çizgi ve alanın ideal modeller olduğu belirtilebilir.
Oyuncağın bir kısmı içerideyken “oyuncak içeride mi?” sorusu hangi ölçütün kullanıldığını belirtmez. Soruyu “tamamı içeride mi?” veya “içeride bir bölümü var mı?” diye netleştirin. Aynı düzen için birinci soruya hayır, ikinciye evet denebilir. Fark, nesnenin yer değiştirmesinde değil sorunun kapsamındadır.
Uygun örnek, uygun olmayan örnek
Bir kartta “oyuncağın tamamı halkanın içinde” açıklaması varsa, çizgiden ayrı ve bütünüyle çevrili alanda duran oyuncak uygun örnektir. Tamamı dışarıda duran oyuncak bu açıklamaya uymaz. “Uymuyor” nesnenin yanlış olduğu anlamına gelmez; yalnızca belirli bir cümleyi karşılamadığını anlatır.
Sınıra değen veya sınırı kesen oyuncak için önce kullandığınız kuralı belirtin. Burada “tamamı içeride ve çizgiye değmiyor” gibi açık bir koşul seçerseniz çizgiye değen oyuncak bu koşula uymaz. Farklı bir etkinlikte sınırın dâhil sayılması kararlaştırılabilir; o durumda soru ve sonuç buna göre değişir. Kuralın ne olduğu gizlenmemelidir.
Çocuktan iki sahneden birini seçmesini isterseniz açıklamayı ve sınırı görünür tutun. Önce “Bu örnekte nesne nerede?” diye sorabilir, ardından seçtiğiniz cümleyle karşılaştırabilirsiniz. Çocuğun yalnızca tahminde bulunmasını istemek yerine nesneye, halkaya ve temas durumuna birlikte bakın. İsterse farklı bir örnek oluşturmasına da izin verin.
Aynı sahne başka bir cümle için uygun olabilir. Halkanın dışındaki oyuncak, “oyuncak masanın üzerinde” açıklamasına uyabilir. Bu nedenle örneğin uygunluğu tek başına oyuncağın özelliği değildir; hangi ilişkiyi sorduğunuza bağlıdır. Her değişiklikte önce cümleyi, sonra gözlenen durumu belirtmek karşılaştırmayı anlaşılır kılar.
Bir çocuktan “uygun olmayanı” seçmesi istendiğinde önce hangi açıklamaya uymadığı söylenmelidir. Örneğin dışarıdaki oyuncak, “tamamı halkanın içinde” cümlesine uymaz. Ama aynı oyuncak “tamamı halkanın dışında” cümlesine uygun olabilir. Karşılaştırmayı değerlendiren yetişkin, seçimi açıklama değişmiş gibi yorumlamamalıdır.
Bir resimde halka açıkça kapanmıyorsa veya oyuncak çizgiyi örtüyorsa içeride mi dışında mı olduğundan emin olmak güçleşebilir. Bu, çocuğun dikkatinden önce görselin açıklığıyla ilgili bir sorundur. Çizgiyi görünür hâle getirin ya da gerçek halkaya geçin. Belirsiz örnek bilerek kullanılıyorsa katılımcının neden emin olmadığını anlatmasına alan açın.
Açık bir çizgiyle ne değişir?
Kapalı halkanın küçük bir bölümünü kâğıt üzerinde açık bırakırsanız, ilk etkinlikteki gibi tamamen çevrelenmiş bir bölge artık gösterilmez. Çocuk oyuncağı bu açıklıktan geçirerek çizginin bir yanından diğerine kaydırabilir. Bu yeni sahne, kapalı sınırla açık çizgi arasındaki farkı konuşmak için kullanılabilir; fakat mevcut kuralı sessizce değiştirmemek gerekir.
Açık şeklin iki yanında duran oyuncakların yerlerini tarif etmek yine mümkündür: “Çizginin üst tarafında” veya “açıklığın yakınında” denebilir. Ancak kapalı halkanın içi gibi belirli bir çevrili alanı varmışçasına aynı sınıflandırmayı otomatik sürdürmeyin. Hangi bölgenin seçildiği ve sınırın nasıl çizildiği önceden açık olmalıdır.
Gerçek bir ip halkası kullanılıyorsa uçları birleştirmek ya da ayırmak yetişkinin güvenlik ve gözetim değerlendirmesine bağlıdır. Kâğıt çizimi veya büyük karton halka daha basit bir alternatif olabilir. Amaç ipin kendisiyle oyun kurmak değil, seçilen sınırın kapalı olup olmadığını incelemektir. Her çocuk için aynı malzeme uygun olmayabilir.
Çocuk açık çizgiyi bir yol, kapalı halkayı da bir gölet olarak hayal edebilir. Hikâye her iki çizime de anlam verebilir; yine de oyunda “iç” dendiğinde hangi kapalı alanın kastedildiğini birlikte belirlemek gerekir. Hayal edilen nesne ile fiziksel çizgi arasındaki farkı konuşmak, iki oyunun da keyfini azaltmaz.
Açık çizgide çevrelenen bir bölge olup olmadığını konuşurken kâğıdın kenarını gizli bir kapatma çizgisi gibi kullanmamaya dikkat edin. Bazı çizimler kâğıdın kenarıyla ayrıca sınırlanabilir; o durumda hangi sınırların birlikte kullanıldığı açıklanmalıdır. Bu etkinlikte karşılaştırma, tek başına çizilen açık çizgi ile kapalı halka arasındadır.
Halka üzerinde küçük bir açıklık bulunması çocuk tarafından hemen fark edilmeyebilir. İsterse çizgiyi parmağıyla veya erişebildiği başka bir yöntemle takip edebilir; sonunda başlangıç noktasına kesintisiz dönülüp dönülmediğini birlikte incelersiniz. Dokunmak istemeyen katılımcıya yetişkin tarif sunabilir. Bir sonraki aşamaya geçmek için hız yarışı yapmayın.
Nesne, resim ve sözlü tarif
Masadaki düzeni bir kâğıda çizerseniz halka ve oyuncaklar daha sonra karşılaştırılabilir. İçerideki oyuncağı bir nokta, dışarıdakini bir kare ile göstermek mümkündür; ancak bu işaretlerin neyi temsil ettiğini önce kararlaştırın. Nokta gerçek oyuncağın tüm boyutunu göstermediğinden sınırla temas eden büyük bir nesneyi tek noktayla anlatmak konumun bir bölümünü gizleyebilir.
Çizim, aynı nesneyi fiziksel olarak taşımadan önce ve sonra görmeye yardımcı olur. İlk resimde oyuncak halkanın içinde, ikincide dışında gösterilebilir. Bu iki resim farklı zamanları anlatır; iki oyuncak bulunduğunu varsaymak gerekmez. Ok eklerseniz onun hareket yönünü gösterdiğini ve iki görüntüyü birbirine bağladığını açıklayın.
Sözel bir kayıtta “mavi oyuncak halkanın dışında” denebilir. Renk çocuğun kullandığı güvenilir bir ayırt etme yolu değilse başka bir ad veya konum seçin. Bir oyuncak halkaya çok yakınsa “dışında ama çizgiye değmiyor” gibi ek bilgi yararlı olabilir. Açıklama, çocuğun erişebildiği ve değiştirebildiği bir biçimde sunulmalıdır.
Nesne hareket ettirilebilir; çizim ise kaydedilmiş bir anı gösterir. Bu nedenle aynı soruyu iki formatta incelerken neyin korunup neyin değiştiğine bakın. Çizimde bir işareti taşımak için yeni bir çizim ya da silme işlemi gerekir. Formatlardan biri herkes için üstün değildir; seçimi katılımcıların amacına ve erişimine göre yapın.
Resimdeki oyuncak küçük bir sembolle gösterilmişse sembolün sınırla ilişkisi gerçek oyuncağın tüm yüzeyini temsil etmeyebilir. Özellikle çizgiye temas örneğinde oyuncağın ana hatlarını daha büyük çizmek veya gerçek nesneye dönmek uygun olabilir. Bir sembolün amacı ayrıntıyı sadeleştirmektir; hangi ayrıntıyı dışarıda bıraktığını bilmek karşılaştırmayı güçlendirir.
Çocuk yetişkine bir sahne tarif edip onun çizmesini isteyebilir: “Oyuncağı halkanın dışına koy.” Yetişkin çizdikten sonra çocuğa istediği yeri gösterip göstermediğini sorar. Gerekirse çizim birlikte değiştirilir. Bu rol değişimi hem sözlü açıklamayı hem de yanlış anlaşılmayı onarma olanağını görünür kılar.
Birden fazla sınır olduğunda
Küçük bir halkayı büyük bir halkanın tamamen içine yerleştirin. Oyuncak küçük halkanın içindeyse, bu düzenlemede büyük halkanın da içindedir. Oyuncağı küçük halkanın dışına ama büyük halkanın içinde kalan alana taşırsanız iki ifade aynı anda doğrudur: küçük halkanın dışında, büyük halkanın içinde. Her cümlede sınırı adlandırın.
Bu daha karmaşık örnek ilk buluşma için gerekli değildir. Kullanılacaksa halkaların birbirine değmediğinden ve hangisinin büyük, hangisinin küçük olduğundan emin olun. Bir oyuncak iki sınırdan birine değerse temas ayrıca tarif edilmelidir. Düzen açık değilse tek halkalı örneğe dönmek daha yararlı olabilir.
Kesişen iki halka farklı bir durum oluşturur: bir nokta veya küçük bir nesne her ikisinin ortak bölgesinde, yalnızca birinde ya da ikisinin de dışında bulunabilir. Büyük bir oyuncağın farklı bölümleri farklı alanlara uzanabileceğinden burada da “tamamı” sözcüğü önem taşır. Çocuğun henüz ilgilenmediği bu varyantı ayrıntılı sınıflandırmaya dönüştürmek zorunda değilsiniz.
Günlük dilde “kutunun içinde” denince üç boyutlu bir nesne, kâğıttaki halkanın içi denince düzlemde çevrili alan anlatılabilir. Bir oyuncak kutunun üstünde ama halkanın çevrelediği alanın üzerinde durabilir. Hangi düzenin tartışıldığını göstermek, çizgi üzerindeki ilişkiyi gerçek kutunun fiziksel iç hacmiyle karıştırmayı önler.
Büyük ve küçük halka örneğinde oyuncak önce küçük halkanın içinden başlayıp yalnızca onun sınırını geçebilir. Nesne büyük halkanın sınırına ulaşmadıysa büyük halkanın içinde kalır. Hareket sırasında hangi sınırın geçildiğini adlandırmak, “dışarı çıktı” ifadesinin eksik bıraktığı bilgiyi tamamlar.
Kesişen halkalarda “her iki halkanın dışında” demek, iki sınırın da çevrelediği alanlarda bulunmamak anlamına gelir. Birinin dışında olmak diğerinin de dışında olmayı garanti etmez. İlk örnekler açık ve küçük nesnelerle kurulursa ortak alanı tarif etmek kolaylaşır; ancak bu varyant, temel iç ve dış çalışmasının ön koşulu değildir.
Yanıtı birlikte nasıl kontrol edebiliriz?
Çocuk dışarıdaki oyuncağı gösterip “içeride” diyorsa hemen genel bir sonuç çıkarmayın. Hangi sınırı veya oyuncağı düşündüğünü sorun. Belki oyuncak tepsinin içindedir ya da sorulan nesneyi farklı anlamıştır. Aynı halkayı gösterdikten sonra çizgiyle nesnenin konumunu birlikte inceleyebilirsiniz.
Bir oyuncak halkanın içinden dışına taşınırken hareketi yarıda durdurduysanız, çocuk sınırla temas anını fark etmiş olabilir. “Şu bölümü içeride, şu bölümü dışarıda” diye açıklamak ve sonra nesneyi bütünüyle taşımak iki durumun farkını görünür kılar. Çocuk başka bir tarif sunarsa neyi gösterdiğini dinleyin.
Yanlışlıkla halka da hareket etmişse aynı sınırın önceki konumda kaldığını varsaymayın. Halkayı yeniden yerleştirin veya yeni sahneyi baştan tarif edin. Kontrol yetişkinin düzenlemesini de kapsar. Bir tek yanıt, çocuğun bütün yön veya mekân kavramlarını anlayıp anlamadığına dair tanı niteliğinde değildir.
Çocuk cevap vermek istemiyorsa başka bir açıklama biçimi seçebilir veya oyunu bırakabilir. Yetişkin bir kez kendi gözlemini söyleyip malzemeyi kaldırabilir. Sürekli tekrar ettirmek, merakı desteklemek yerine soruyu baskıya dönüştürebilir. Ailenin farklı ortamlarda süren gelişim soruları varsa bunları uygun bir eğitimciyle görüşmesi mümkündür.
Yetişkinin kullandığı “kenarda” sözcüğü de belirsiz olabilir: oyuncağın çizgiye değdiğini, çizgiye yakın ama ondan ayrı olduğunu veya masanın kenarında bulunduğunu anlatıyor olabilir. Çocukla birlikte hangi durumun kastedildiğini gösterin. Gerektiğinde “çizgiye dokunmuyor” veya “bir bölümü çizginin üzerinde” gibi daha somut bir ifade seçin.
Çocuk aynı sahneyi bir arkadaşına açıklamak isterse dinleyen kişinin de hangi halkayı gördüğünü kontrol edin. Partner farklı bir sınırı işaret ettiğinde konuşmayı durdurup ortak referansı seçebilirsiniz. Bu, dil ve konum ilişkisinin birlikte kurulduğunu gösterir; tek bir kişinin doğru sözcüğü söylemesi bütün iletişimi garanti etmez.
Günlük örnekler ve paylaşılmış bir son
Bir kitap kutusunun içinde durabilir; kutunun yanındaki başka bir kitap dışarıdadır. Kutunun ağzı, yüksekliği ve nesnenin kısmen dışarı taşması durumu, masadaki düz halka örneğine ek ayrıntılar getirir. Önce gerçek nesnelerin konumunu birlikte belirleyin; tek bir kâğıt modeli bütün üç boyutlu durumları otomatik çözmez.
Oyun sonunda çocuk isterse bir iç, bir dış ve bir sınır örneği seçip partnerine anlatabilir. Tekrar etmek istemezse yetişkin kısa bir kapanış yapabilir: “Bugün bu halkanın çevrelediği alanı ve dışını karşılaştırdık.” Oyuncaklar kaldırılabilir ya da başka bir hikâyede kullanılabilir. Hepsinin doğru sınıflandırılması oyunu bitirme koşulu değildir.
Kısa bir özel not yardımcı olacaksa somut bir durumu yazın: “Oyuncağı halkanın dışına taşıdı; çizgiye değen nesneyi birlikte tarif ettik.” Sunulan yardımı da belirtmek, daha sonraki planlamayı kolaylaştırır. Her yanıtı kaydetmek veya çocuğun fotoğrafını paylaşmak gerekmez. Bir buluşmanın kaydı bütün mekânsal düşünmeyi değerlendirmez.
Başka bir başlangıç için kâğıt sınırın içinde ve dışında yazısına bakabilirsiniz. Kapalı bir sınır seçmek, hangi nesneyi tarif ettiğinizi belirtmek ve temas durumunu ayrı konuşmak, gündelik oyunda anlaşılır karşılaştırmalar kurmaya yardımcı olur.
Bir kapıdan geçen oyuncak hikâyesinde önce kapının çizimde bir açıklık mı, gerçek kutuda üç boyutlu bir geçit mi olduğunu belirtin. Oyun alanının sınırı ve nesnenin yeni konumu buna göre tarif edilir. Böyle bir hikâye, çocuğun merakına uygunsa temel halka örneğinden sonra eklenebilir; bütün ortamlar için aynı kuralı varsaymak gerekmez.
Malzemeler kaldırılmadan önce çocuğa kendi oluşturduğu bir örneği göstermek isteyip istemediğini sorun. İsterse partner hangi sınırı ve nesneyi anlatmasını istediğini dinler. İstemezse oyunu doğrudan bitirebilirsiniz. Bir sonraki karşılaşmada aynı halkayı farklı bir amaçla kullanmak, önceki etkinliği yeniden sınamak zorunda olduğunuz anlamına gelmez.
Yararlı yanıtlar
Oyuncak çizgiye değiyorsa içeride mi dışarıda mı?
Önce konumu tarif edin: çizgiye değiyor veya bir bölümü iki tarafta bulunuyor olabilir. Etkinliğin sınırı dâhil sayıp saymadığı önceden açıklanmalıdır.
Halkanın dışındaki oyuncak tepsinin içinde olabilir mi?
Evet. Oyuncak halkanın dışında ama bir tepsinin içinde ya da masanın üzerinde olabilir; ifadeler farklı sınırlara ve ilişkilere dayanır.
Çocuğun resmi kendisinin çizmesi gerekiyor mu?
Hayır. Nesneyi gösterebilir, sözel olarak anlatabilir veya bir partnerden çizmesini isteyebilir.
Küçük bir fikri maceraya dönüştürün.
Birlikte kısa bir etkinlik deneyin, ardından keşfinizi günlük yaşama taşıyın.
Şekiller ve nesneler
