Sağ ve sol: Aynı yöne bakarken ve karşı karşıyayken yönleri anlamak

Önce kimin sağı olduğunu belirleyin

Sağ ve sol, bir kişinin bedenine ya da önceden tanımlanmış başka bir referansa göre açıklanır. «Benim sağım» ile «senin sağın» herkes aynı yöne bakarken aynı fiziksel tarafa işaret edebilir. Ancak yönlerden biri dönerse bu ilişki değişebilir. Bu yüzden yalnızca «sağa koy» demek yerine, özellikle birden fazla kişi varsa, «senin sağına koy» ya da «haritanın sağına koy» demek daha açıktır.

Yan yana oturup aynı duvara bakın. Her ikiniz de kendi sağ tarafınızı gösterdiğinizde elleriniz odanın aynı yönünü gösterir; aranızdaki mesafe nedeniyle aynı noktaya dokunmanız gerekmez. Sol taraflarınız da aynı yöne bakar. Çocuk ellerini kaldırmak istemiyorsa sağındaki bir yeri gözleriyle, işaretiyle veya alışılmış iletişim aracıyla gösterebilir.

Şimdi birbirinize yüzünüzü dönün. Yetişkinin sağ eli, karşıdan bakıldığında çocuğun sol tarafının bulunduğu taraftadır. Her kişinin sağ eli kendi bedeninin sağında kalır; değişen, kişilerin birbirlerine göre yönelişidir. Yetişkin ve çocuk bu örnekte karşılıklı ve yaklaşık aynı doğrultuda durmalıdır; farklı açılarda dönülürse ilişkiyi ayrıca incelemek gerekir.

Bir nesnenin sağını ve solunu tarif ederken de referansı açıklayın. Oyuncak bir araba için «arabanın sağı» sürücünün baktığı yöne göre anlaşılabilir; «resimde sağda» ise sayfanın sağ kenarına göre söylenir. Bu iki tarif, araba resimde farklı yöne bakıyorsa aynı yeri göstermeyebilir.

Aynı yöne bakarak başlayın

Bir masa, büyük ve güvenli bir blok ile çocuğun erişebileceği bir alan seçin. Yetişkinle çocuk yan yana otursun ve aynı masa kenarına baksın. Bloğu çocuğun önüne koyun. Önce «Blok nerede?» diye bakın; sonra çocuk isterse bloğu kendi sağına, ardından tekrar ortaya yerleştirsin. Yetişkinin bloğu hareket ettirmesi gerekiyorsa çocuğun seçimini önce doğrulayın.

İşaret vermek için «Sen pencereye bakarken blok sağında» gibi ortak duruşu belirten kısa bir cümle kullanılabilir. Pencere yoksa iki kişinin baktığı yönü belirlemek için bir kitap veya büyük bir kart seçebilirsiniz. Nesneyi yerleştirdikten sonra aynı noktaya dönüp «Şimdi hangi tarafta?» diye gözlemleyin. Amaç hız değil, tarifin hangi bedene göre yapıldığını anlamaktır.

Çocuğun kendi solunda bir alan oluşturmak için bloğu merkezden öbür tarafa taşıyın. Sağ ve sol yerleri masa üzerinde işaretlenebilir; bu işaretler düşmeyecek ve çocuğun güvenle kullanabileceği biçimde hazırlanmalıdır. Renk kullanılıyorsa tek ipucu renk olmamalı; dokunsal veya yazılı başka bir işaret de eklenebilir.

Bir turu tamamlamak için tek bir yerleştirme yeterlidir. Çocuk bloğu ortada tutmak, başka bir nesne seçmek veya oyunu bitirmek isteyebilir. Aynı örneği yeniden yapmak için beklemek ve seçimi ona bırakmak, sağ ve solu aceleyle tekrarlatmaktan daha anlamlı bir ortak etkinlik sağlayabilir.

Karşı karşıya durunca ne değişir?

Yan yana yapılan ilk örnekten sonra taraflardan biri dönerek diğeriyle yüz yüze gelebilir. Yetişkin kendi sağ elini kaldırır veya gösterir. Çocuk karşıdan baktığında o el, kendi bedeninin sol tarafının bulunduğu yöne düşer. Ardından çocuk kendi sağını gösterdiğinde yetişkinin karşısındaki sol tarafa yönelir. Eller aynı yeri değil, iki kişinin ayrı bedenlerini temel alır.

Bunu masa üzerinde canlandırmak için iki oyuncak figürü karşı karşıya yerleştirin. Her figürün baktığı yönü küçük bir okla işaretleyin. Bir figürün sağ yanına blok koyun; sonra diğer figüre göre o bloğun hangi yanda kaldığını inceleyin. Figürlerin ön ve arkasının belli olması gerekir; yüzü olmayan bir parçanın sağı, yönü önceden tanımlanmadan belirsizdir.

Çocuk önce yetişkinin hareketini ayna gibi taklit edebilir. Bu durumda karşılıklı duran iki kişi aynı görsel taraftaki ellerini kaldırmış olabilir; ancak bunlardan biri sağ, diğeri sol eldir. Çocuğun hangi davranışı seçtiğini açıklığa kavuşturun: «Benim hareketimi karşıdan taklit etmek mi istiyoruz, yoksa ikimiz de kendi sağımızı mı göstereceğiz?» İki görev aynı değildir.

Bir kişi 90 derece dönmüşse sağlar tamamen aynı veya tam karşı yönlerde olmak zorunda değildir. Önce karşılıklı ve yan yana örneklerle çalışın; sonra çocuk isterse figürü çeyrek tur döndürüp okların yönünü karşılaştırın. Gerçek odada güvenli hareket alanı yoksa bunu masa üzerindeki figürlerle yapmak yeterlidir.

Yetişkin ve çocuk yan yana bir pencereye bakarken her ikisinin sağı aynı oda yönündedir. Yetişkin yerinde yarım tur dönüp çocuğa bakarsa artık sağ tarafı karşı yöne düşer. Çocuk dönmediği için kendi sağı değişmemiştir. İki kişinin hareketini ayrı ayrı anlatmak, dönüşün kim tarafından yapıldığını görünür kılar.

İki oyuncak figürde bunu sınamak için her birinin önüne ok koyun. Oklar önce aynı yöne baksın. Bir figürün okunu ters yöne çevirin ve iki figürün sağ yanlarına ayrı işaretler yerleştirin. İşaretlerin masada farklı yönlere düştüğünü gözlemleyin; figürlerin kendilerine göre adları değişmez.

Gerçek bir bedeni yönlendirirken «benim gibi yap» cümlesi belirsiz olabilir. Amaç yetişkinin kendi sağını kaldırmasıyla çocuğun kendi sağını kaldırmasıysa bunu açıkça söyleyin. Amaç karşıdan bakıldığında aynı tarafta görünen hareketi taklit etmekse ortaya farklı eller çıkabilir. İki görev için iki ayrı yönerge gerekir.

Bir çocuğun bedenine dokunarak elini düzeltmek yerine, karşılaştırmayı figürlerle veya kendi elinizi göstererek yapabilirsiniz. Çocuk bedensel yardım istiyorsa nasıl yardım edilmesini tercih ettiğini sorun. Bu, mekânsal açıklama kadar iletişim ve sınırlar açısından da önemlidir.

Nesne yer değiştirirse ve kişi dönerse

Birinci durumda kişi sabit kalır, blok masanın ortasından kişinin sağına taşınır. Blok yer değiştirmiştir. İkinci durumda blok ve masa sabit kalır, kişi güvenli biçimde dönerek ters yöne bakar. Aynı fiziksel blok, yeni bakış yönüne göre kişinin diğer tarafında kalabilir. Bu iki değişikliği aynı anda yapmak yerine sırayla denemek ne olduğunu anlamayı kolaylaştırır.

Dönme sırasında çocuğun dengesini ve hareket biçimini dikkate alın. Ayağa kalkmak veya bedeni döndürmek gerekli değildir; sandalyede dönmek uygun değilse bir figürün yönünü değiştirmek ya da bir ok kullanmak aynı soruyu tartışmaya yardımcı olur. Kimsenin istemediği bir hareketi yapması gerekmez.

Bir kalemi masanın üzerindeki kitabın sağına koyduğunuzda «kitabın sağı» ifadesi kitabın hangi yöne baktığına göre farklı yorumlanabilir. Daha açık bir tarif «kitap bu yazı sana dönük dururken, senin sağ tarafına kalemi koy» olabilir. Nesnenin kendi önü tanımlı değilse önce referansı birlikte kararlaştırın.

Konum ile yönü ayırın. «Blok sağımda» mevcut yeri anlatır. «Bloğu sağa taşı» bir hareketi tarif eder. Blok zaten sağdaysa daha da sağa hareket edebilir; bu yüzden başlangıç ve bitiş yerlerini gerektiğinde ayrıca belirtin. Çocuğun bu ayrımı göstermek için terimleri ezbere kullanması gerekmez.

Kare bir kartın üzerine bir ok çizin ve kartı çocuğun baktığı yöne çevirin. Bir blok da okun sağına yerleştirilsin. Kart çeyrek tur döndüğünde okun gösterdiği ön yön değişir; okun sağı da kartla birlikte döner. Blok masada sabit kaldığı için yeni yeri kartın önünde, arkasında, sağında veya solunda olabilir.

Somut örnekte ok önce masanın üst kenarını göstersin ve blok sağ tarafta bulunsun. Oku saat yönünde çeyrek tur çevirirseniz ok sağ kenarı gösterir; blok artık okun ön tarafındadır. Bir çeyrek tur daha çevirirseniz ok alt kenarı gösterir ve başlangıçtaki blok konumu okun solunda kalır.

Üçüncü çeyrek turda ok sol kenarı gösterir ve başlangıçtaki blok konumu okun arkasında kalır. Dördüncü çeyrek turdan sonra ok ilk yönüne döner; blok yine okun sağındadır. Bu örnekte blok hiç hareket etmez ve her dönüş tam çeyrek tur olarak kabul edilir.

Kâğıt veya figürün önü yeterince belirgin değilse dönüşleri bir okla kaydedin. Çocuk bütün diziyi izlemek zorunda değildir; ilk iki konumu karşılaştırmak yeterli olabilir. Hesabı ezberletmek yerine her durumda okun önünü ve sağını yeniden gösterin.

Masanın üzerine bir kitap koyun; kitabın iki yanına birer büyük blok yerleştirin. Aynı masa kenarından bakan iki kişi için «kitabın sağındaki blok» ortak bir fiziksel yeri gösterebilir. Kitabın yazılı kapağı size dönükken bu örnek sayfaya bakan kişinin sağını kullanır; kitabın kendisine bağımsız bir beden sağ ve solu yüklemek gerekmez.

Şimdi iki kişiden biri masanın karşı tarafına geçsin ve kitap ile bloklar kımıldamasın. Her iki kişi kendi bakışına göre «kitabın sağındaki» ifadesini farklı blok için kullanabilir. Çözüm, birinin yanlış olduğunu söylemek değil, hangi kişinin bakışının referans alındığını belirtmektir.

Ortak bir dış referans da seçilebilir: «Pencereye bakan kişi için kitabın sağındaki blok» gibi. Böylece karşı tarafta oturan kişi yönergenin hangi görüşe göre hazırlandığını anlayabilir. Pencere yerine masaya sabitlenmiş bir ok da kullanılabilir.

Bir nesne tam ortadaysa sağ veya sol olarak etiketlenmesi gerekmez. İki blok kitapla aynı taraftaysa «sağdaki blok» hangisinin kastedildiğini tek başına açıklamayabilir. «Kitaba yakın sağdaki blok» gibi ek bilgi veya doğrudan gösterme kullanılabilir.

Sofrada, kitapta ve oyuncakla üç örnek

Sofra örneğinde çocuk ve yetişkin aynı tarafta, aynı yöne bakarken çocuğun önüne bir tabak resmi koyun. Uygun ve temiz bir kaşığı, çocuğun seçimine göre tabağın sağına veya soluna yerleştirin. Sıcak çay, kaynar su ve kesici araçlar oyundan ayrı tutulur. Kaşığın yeri bir aile kuralı veya bütün sofralar için zorunlu bir düzen olarak sunulmaz.

Kitapta bir kedinin solunda top, sağında ağaç bulunuyorsa hangi bakış açısını kullandığınızı açıklayın. Sayfanın sol ve sağı mı, yoksa kedinin kendi bedeni mi? Kedi okuyucuya dönükse bu tarifler farklılaşabilir. Önce resmin sayfa üzerindeki yerlerini anlatmak, daha sonra kedinin baktığı yönü incelemek ayrı iki soru oluşturur.

Oyuncak otobüs örneğinde aracın önünü bir okla gösterin. Otobüs çocuğun baktığı yöne bakarken bir blok aracın sağ yanına konabilir. Otobüsü yarım tur döndürdükten sonra bloğu oynatmayın; yeniden aracın sağına mı soluna mı düştüğünü inceleyin. Figür yön değiştirdiği için aynı masa noktası araç açısından başka bir tarafta kalabilir.

Türkiye’de bir mahalle parkına giderken de yön tarifleri duyulabilir; ancak bu oyun yol güvenliği eğitiminin yerine geçmez. Gerçek sokakta bir çocukla karşıya geçerken yetişkin gözetimi ve yerel güvenli geçiş kuralları gerekir. Masa üzerindeki oklar önce sakin bir yerde denenebilir; çocuğun yolda tek başına karar vermesi bu etkinliğin hedefi değildir.

Oyuncak otobüsün önünü far veya okla belirleyin. Otobüs masanın üst kenarına bakarken bir yolcu kartını aracın sağına koyun. Bu konum araca göredir; yolcunun çocuğa göre de sağda olması, çocuğun aynı yöne bakması koşuluna bağlıdır.

Aracı yarım tur döndürün, yolcu kartını sabit bırakın. Otobüsün önü artık masanın alt kenarını gösterir ve önceki sağındaki kart, otobüsün sol tarafında kalır. Kartı otobüsle birlikte döndürmüş olsaydınız sonuç farklı olurdu. Hangi nesnenin hareket ettiğini her seferinde söyleyin.

Otobüsün üzerine çizilen ok, aracın ön yönünü gösterir; yolcu sayısını veya gerçek bir trafik yönünü göstermez. Türkiye’de gerçek trafikte uyulacak kurallar ve geçiş noktaları bu masa oyunundan öğrenilmiş varsayılmamalıdır. Trafikle ilgili gerçek kararlar için ortam, işaretler ve yetişkin gözetimi önemlidir.

Çocuk otobüs yerine bir oyuncak hayvan seçebilir. Hayvanın başı ön yönü belirlemeye yardımcı olur; sağ ve sol yanlarını tartışırken onun gövdesini temel alın. Fotoğrafta veya karşıdan bakarken bakan kişinin taraflarıyla oyuncağın taraflarını ayrı ayrı adlandırın.

Yön tarifini açık bir sıraya dönüştürün

Üç büyük kare kartı masaya yan yana koyun ve ortadakine blok yerleştirin. Aynı yöne bakan katılımcılardan biri «Ortadaki karttan senin sağına bir kart ilerlet» diyebilir. Diğeri hareketi uygular veya yönlendirir. Sonra kartları sayarak bloğun başlangıçtan nereye gittiğini birlikte kontrol edin.

İkinci yönergede «bir kart sola dön» yerine «bloğu bir kart sola taşı» demek nesnenin dönmesiyle yer değiştirmesini ayırır. Çocuk başka bir yorum yaparsa önce yönergenin açık olup olmadığına bakın. Yetişkin de belirsiz konuşabilir ve tarifini düzeltebilir.

Roller değiştirildiğinde çocuk yetişkine yön verebilir. Yetişkin hareket etmeden önce «Senin sağına mı, benim sağıma mı?» diye doğrulayabilir; aynı yöne bakarken sonuç aynı yöne denk gelse de sorunun anlamı açıktır. Karşı karşıya durulan başka bir turda bu ayrım daha görünür olur.

Birden fazla adımlı yol tarifine hemen geçmek gerekmez. Tek adımın başlangıç, referans ve bitişi anlaşıldığında çocuk isterse «sağa bir kart, sonra sola bir kart» dizisini deneyebilir. Bu iki hareket aynı miktarda ve ters yönde yapıldığında blok başlangıç kartına döner. Önceki konumu hatırlamak zor gelirse bir işaret kullanın.

Açık bir yön tarifinde önce kimin veya neyin referans alındığı belirlenir. «Senin sağına» çocuğun bedenini, «kâğıdın sağına» sayfayı temel alır. Birden fazla oyuncak varsa hangi oyuncağın önünden söz edildiğini de belirtmek gerekir. İsimleri bilinen iki figür için «mavi arabanın sağı» gibi bir tarif kullanılabilir; renk erişilebilir değilse farklı bir işaret de eklenir.

İkinci bilgi, başlangıç konumudur. «Bir kart sağa» ancak hangi karttan başlandığı biliniyorsa uygulanabilir. Üçüncüsü, hareketin kendisidir: nesne kaydırılacak mı, döndürülecek mi, yoksa sadece işaret edilecek mi? Dördüncüsü ise gerekiyorsa mesafedir: bir kart, iki adım veya çizilmiş bir sınır.

Örnek bir tarif şöyle kurulabilir: «Oyuncak pencereye bakarken, ortadaki bloğu oyuncağın sağına bir kart taşı.» Önce oyuncağın önü okla gösterilir; sonra başlangıç bloğu seçilir; son olarak bir kartlık hareket yapılır. Belirsizlik varsa yetişkin veya çocuk başlamadan önce açıklama isteyebilir.

Bu dört bilgiyi her seferinde uzun bir cümleye sıkıştırmak gerekmez. Çocuk bazılarını işaret veya görselle gösterebilir. Önemli olan, katılımcıların aynı referansı paylaşmasıdır. Hareket bittikten sonra başlangıç ve bitişi karşılaştırmak, yanlış anlaşılmış bir bölümü bulmayı kolaylaştırır.

Çizimler, fotoğraflar ve haritalar

Bir kâğıda soldan sağa ağaç, bank ve çeşme simgeleri çizin. «Sayfaya bakan kişi için bankın sağında hangisi var?» sorusunun yanıtı bu düzende çeşmedir. Kâğıdı 180 derece döndürürseniz sayfaya göre konumlar yeniden değerlendirilir. İşaretlerin kendileri aynı kalır, ancak bakan kişinin kullandığı yön değişmiştir.

Bir fotoğrafta «görüntünün sağındaki çocuk» ifadesi resmin sağ kenarına göre yer belirtir. «Çocuğun sağ eli» ise o kişinin bedenine göredir. Fotoğraftaki kişi kameraya bakıyorsa kendi sağ eli, görüntüye bakan kişinin sol tarafında görünebilir. İki soruyu aynı cümlede karıştırmadan, ayrı ayrı göstererek tartışın.

Basit bir haritada üst tarafı önceden belirlenmiş bir yön olarak kullanabilirsiniz; ancak haritanın üstü her çizimde kendiliğinden kuzey demek değildir. Ok veya açıklama varsa onu okuyun. Sayfanın sağı ile doğu ancak haritanın yönlendirmesi buna uygunsa çakışır. Başlangıç oyununda yönleri pusulayla eşleştirmek zorunlu değildir.

Çocuk bir rota çizmek isterse başlangıcı, bakış yönünü ve dönüşleri işaretleyin. Haritadaki oku hareket ettirerek her adımdan sonra figürün yeni sağını bulun. Kâğıt üzerinde bir rota kurmak, gerçek bir yolun güvenli olduğunu göstermez; gerçek çevre ve yetişkin gözetimi ayrı değerlendirilir.

Bir sayfaya solda ev, ortada ağaç, sağda bank çizin. Yetişkin sayfanın üstünü işaretlesin ve çocukla aynı taraftan baksın. «Ağacın sağında ne var?» sorusu bu sayfa yönünde bankı gösterir. «Evin sağında ne var?» ise yalnızca tek bir nesne seçmeyi gerektirmez; hem ağaç hem bank evin sağında bulunur.

Soruyu tek bir yanıtla sınırlandırmak istiyorsanız «Ağacın hemen sağındaki nesne hangisi?» deyin. Şekillerin birbirine göre düzeni net olmalı, üst üste binmemelidir. Çocuk ev yerine ev resmi demeyi tercih edebilir; ikisi de çizimdeki aynı işarete gönderme yapabilir.

Çocuğa üç ayrı kart verin ve yetişkinin çizimine bakarak aynı sıralamayı kurmasını önerin. Sonra modelle kartları birlikte kontrol edin. Bir kart ters yönde dönmüşse iki ayrı soru ortaya çıkar: sırası doğru mu, resmin yönü de modelle aynı mı? Başlangıçta bu iki koşulu karıştırmayın.

Kâğıt döndürülürse çizimdeki nesneler kendi aralarındaki komşuluk ilişkilerini korur, fakat bakan kişinin sayfa üzerindeki sağ ve sol tarifleri değişebilir. Modelin hangi tarafının yukarı olduğu önemliyse küçük bir üst işareti kullanın ve karşılaştırmadan önce sayfaları aynı yöne getirin.

Sık görülen karışıklıkları inceleyin

Çocuk sağ ve solu her seferinde aynı hızda bulamayabilir. Önce kişinin hangi yöne baktığını ve yönergenin hangi kişiyi temel aldığını kontrol edin. Karşı karşıya olduğunuz hâlde yalnızca «sağdaki» demek iki farklı yoruma açık olabilir. Tekrar aynı sözü yükselen sesle söylemek yerine referansı gösterin.

Bir bileğe takılan yumuşak bir işaret bazı çocuklara yardımcı olabilir; çocuk işareti istemiyorsa başka bir referans seçin. İşaret sağ ya da solun kendisi değildir; hatırlatıcı bir araçtır. Takıldığı taraf değişirse bunu birlikte açıkça konuşun ve cilt hassasiyetini dikkate alın.

Yazı yazılan elin mutlaka sağ el olduğunu söylemeyin. İnsanlar sağ, sol veya farklı işler için farklı ellerini kullanabilir. Sağ ve sol bedenin iki tarafını adlandırır; hangisinin tercih edildiği bu adları değiştirmez. İki eli aynı biçimde kullanmayan çocuklar da kendi bedenlerine göre yönleri farklı iletişim yollarıyla gösterebilir.

Bir tek oyundaki karışıklık çocuğun genel mekânsal becerisi hakkında tanı koydurmaz. Sorunun dili, görsel düzen, hareket imkânı ve günün koşulları yanıtı etkileyebilir. Günlük yaşamda belirli bir güçlük veya erişim ihtiyacı varsa çocuğu tanıyan uygun bir uzmanla somut durumu görüşmek mümkündür.

«Sağım hep aynı yerde mi?» sorusunu beden ile oda açısından ayırın. Kişinin sağ tarafı kendi bedenine göre sağda kalır; kişi döndüğünde bu taraf odada başka bir yöne bakar. Masa üzerinde çevrilen bir ok, beden hareketi gerektirmeden aynı farkı temsil edebilir.

«Bir arkadaşımın sağı neden benim solum gibi görünüyor?» sorusunda kişilerin karşı karşıya durduğunu gösterin. İki figürü önce yan yana, sonra yüz yüze koyun ve her figürün kendi sağını işaretleyin. Sonuç, figürlerin yönelimine bağlıdır; yalnızca birbirlerine yakın olmaları yeterli değildir.

«Sol elimle yazıyorsam sağım değişir mi?» sorusunun yanıtı hayırdır. El tercihi kişinin yön adlarını değiştirmez. Bazı kişiler işin türüne göre ellerini farklı kullanabilir veya hareketlerini başka yöntemlerle gerçekleştirebilir; oyunda belirleyici olan kişinin kendi tercih ettiği erişim yoludur.

«Her resimde sağ taraftaki şey daha mı yakındır?» sorusunda sağ ve yakın kavramlarını ayırın. Bir nesne kişinin sağında ama uzakta, diğeri solunda ama yakında olabilir. Tek bir örnekle iki özelliği birden ölçmek yerine önce yönü, sonra mesafeyi ayrı ayrı konuşun.

Erişilebilir katılım ve güvenli sınırlar

Çocuğun nesnelere rahatça erişebileceği bir yükseklik seçin. Kaymayan bir tepsi, büyük kartlar ve belirgin sınırlar yerleştirmeyi kolaylaştırabilir. Yetişkin bir nesneyi taşıyorsa önce çocuğun seçtiği konumu gösterip onay beklemelidir. Bir hareketi fiziksel olarak yapmamak, yön hakkında karar verememek anlamına gelmez.

Görsel bilgiyi kullanmak zor olduğunda erişilebilir dokunsal yer işaretleri veya konumların sözlü tarifi kullanılabilir. «Sağdaki kart» ifadesine ek olarak, çocuğun tercih ettiği referansı ve başlangıç noktasını açıklayın. Gerçek nesnelerle güvenli biçimde keşfetme, bazı kişiler için düz bir çizimden daha anlaşılır olabilir; her kişiye aynı yöntem dayatılmamalıdır.

Karşılıklı hareket oyunlarında dokunmadan önce izin isteyin. Birinin elini tutup yön göstermek yerine sözel bir tarif, dokunsal işaret veya çocuğun seçtiği başka bir destek sunulabilir. Çocuk durmak isterse oyun sona erebilir; bedensel sınırlar mekânsal kavram çalışmasının dışına çıkarılmaz.

Yeterince alan yoksa yerde yürüme ya da dönme etkinliği yerine masa başı figürlerini kullanın. Islak zemin, basamak veya sıcak eşya bulunan yerlerde hareket oyunu kurmayın. Öğrenme örneği güvenlik kararlarını ertelemek için gerekçe değildir.

Kısa bir sonuç ve sonraki davet

Bir tur sonunda çocuğa isterse şu iki durumu gösterebilirsiniz: yan yana aynı yöne bakarken kendi sağlarını gösteren iki kişi ve karşı karşıya dururken kendi sağlarını gösteren iki kişi. İlkinde işaret edilen yönler aynıdır; ikincisinde yaklaşık zıt yönlerdir. Sonuç, seçilen duruşa bağlı olarak anlatılmalıdır.

Çocuk bir örneği çizmek veya kendi seçtiği figürlerle yeniden kurmak isteyebilir. Kısa not gerekiyorsa «aynı yöne bakan iki figürün sağını gösterdi; okları yetişkin yerleştirdi» gibi somut bir eylem ve desteği yazın. Tek bir yanıt kapsamlı bir değerlendirme değildir.

Başka bir gün sağ ve sola ilişkin örnek arayışını inceleyebilirsiniz. Yeni örnek zorunlu değildir; aynı masa düzeni çocuğa tanıdık geliyorsa onu tekrar seçebilir. Önemli olan, her tarifte kimin bakış açısının kullanıldığını anlaşılır kılmaktır.

İlk bölümde yetişkin ve çocuk aynı yöne bakar; blok çocuğun sağına yerleştirilir. Çocuk seçimini gösterir ve isterse bloğu ortaya geri taşır. Oyunun amacı bir yanıtı hızla vermek değil, aynı referansın iki kişi için ne anlama geldiğini görmektir.

İkinci bölümde figürler karşı karşıya yerleştirilir. Her figürün önü okla belirlenir ve birinin sağı gösterilir. Diğer figüre göre aynı noktanın hangi tarafta kaldığı konuşulur. Katılımcılar bir figürü döndürürse okun da onunla birlikte döndüğünden emin olur.

Üçüncü bölüm isteğe bağlıdır: çocuk yetişkine bir konum tarifi verir. Yetişkin anladığı yeri gösterir, çocuk da onaylayabilir veya düzeltebilir. Böylece yetişkin yalnızca soru soran değil, yönergeyi doğru anlamaya çalışan bir ortak olur.

Oyun bittiğinde kullanılan bir örneği saklamak isterseniz figürlerin yönünü ve bloğun konumunu çizin. Fotoğraf paylaşmak gerekmez. Notta «iki figür karşılıklıydı» bilgisi yer alırsa, sonraki gün aynı düzeni yeniden kurmak daha kolaydır.